تماس با سردبیر: gilavaei@gmail.com تماس با نویساد:perslit@gmail.com درباره ما بایگانی پیوندکده   کتابخانه ادبیات بومی هنر داستان شعر
دوستان، یاران و خوانندگان گرامی، خواهشمندیم هنر و ادبیات پرس لیت را به دیگران نیز معرفی کنید جمعه ۲۶ خرداد ۱۳۹۶ - ۱۶ ژوين ۲۰۱۷

دموکراسی به سرقت رفته؛ نقش آمریکا در کودتای ۲۸ مرداد

وزارت امور خارجه ایالات متحده بخشی از اسناد کودتای ۲۸ مرداد علیه دولت ملی ایران را منتشر کرد. این اسناد که به ‌وضوح نقش مستقیم آمریکا در سرنگونی دولت مصدق را تایید می‌کنند، بر اساس ۴ برهه زمانی تقسیم‌بندی شده‌اند. 

کودتای ۲۸ مرداد (تهران)

کودتای ۲۸ مرداد (تهران)

اسناد منتشرشده از جانب دولت ایالات متحده مکاتبات محرمانه میان سفارت این کشور در تهران و وزارت امور خارجه و سازمان "سیا" را دربر می‌گیرد. این ۳۷۵ قطعه سند مهر تایید دیگری است بر دخالت آمریکا در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲.

بر اساس این اسناد، واشنگتن سرنگونی دولت مصدق و واگذاری قدرت مطلقه به محمدرضا پهلوی را به‌طور مستقیم مدیریت کرده است.

این اسناد در قالب کتاب و بر اساس ۴ برهه زمانی دسته‌بندی شده‌اند: "بررسی دولت مصدق از فوریه ۱۹۵۱ تا فوریه ۱۹۵۲"، "بحران سیاسی ژوئیه ۱۹۵۲ ایران و پیامدهای آن"، "برنامه‌ریزی و اجرای عملیات آژاکس در اوت ۱۹۵۳" و "دوران پس از عملیات آژاکس، از سپتامبر ۱۹۵۳ تا دسامبر ۱۹۵۴".

در سال‌های گذشته بخش‌هایی از اسناد مربوط به سرنگونی قهرآمیز دولت منتخب دکتر محمد مصدق به طور پراکنده منتشر شده بود. مادلین آلبرایت، وزیر امور خارجه پیشین آمریکا نیز در سال ۲۰۰۰ بر نقش دولت وقت کشورش در کودتای ۲۸ مرداد تاکید کرده و بیل کلینتون و نیز باراک اوباما، رئیس جمهورهای پیشین آمریکا نیز درباره آن سخن گفته بودند.

عملیات "تی‌پی‌آژاکس" (TPAjax)

مهم‌ترین اسناد این حادثه سیاسی سرنوشت‌ساز اما در روز ۲۸ مرداد ۱۳۹۲ (۲۰۱۳) منتشر شدند. در این اسناد نقش آمریکا در عملیات موسوم به "تی‌پی‌آژاکس" (TPAjax) برای نخستین بار به طور جامع و رسمی برملا شد.

دکتر محمد مصدق در دادگاه

دکتر محمد مصدق در دادگاه

مجله "فارین پالیسی" در حاشیه انتشار این اسناد آورده بود: «سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا برای تحقق اهداف خود در اجرای کودتا، پروژه‌ای چندلایه و پیچیده را هم‌زمان پیش بردند: استفاده از ماشین تبلیغاتی خود برای تخریب وجهه سیاسی محمد مصدق، رشوه دادن به برخی از نمایندگان وقت پارلمان ایران، سازماندهی نیروهای نظامی و در نهایت به راه انداختن راه‌پیمایی‌ها و اعتراضات خیابانی.»

در اسناد منتشرشده از جانب آمریکایی‌ها، به جزییات نقش سازمان جاسوسی بریتانیا (MI6) در این کودتا اشاره‌ای نشده است. 

توماس لاتچان در مقاله مفصلی برای بخش آلمانی "دویچه وله" با عنوان "۱۹۵۳: دموکراسی به‌سرقت رفته ایران" می‌نویسد: «این کودتا در کوتاه‌مدت برای آمریکا منافعی به ارمغان آورد... اما در درازمدت به روشنی نشان داد که کودتا اقدامی اشتباه بوده است».

لاتچان به نقل از یک تاریخ‌نگار آلمانی می‌نویسد: «اوایل دهه ۱۹۵۰ آمریکا نه تنها در ایران بلکه در سراسر خاورمیانه محبوب بود. آمریکا کشوری بود که خود را از چنگ استعمار رهانیده بود و الگویی برای دیگر کشورها به‌شمار می‌رفت. اما زمانی که مقامات آمریکایی تصمیم گرفتند که برای منافع اقتصادی، یک دولت دموکرات را سرنگون و به جای آن یک دیکتاتوری برقرار کنند، به ضرر خود عمل کردند.»

برخی کارشناسان معقتدند که انقلاب اسلامی نتیجه دشمنی ایرانیان انقلابی و ملی‌گرا با ایالات متحده و هم‌پیمانان آن در ایران است و پاسخی به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲.

بازتاب ۲۸ مرداد در کار هنرمندان

نویسنده الهه خوشنام

تاریخ 19.08.2013

دوران صدارت مصدق نیز مانند واقعهٔ بیست و هشتم مرداد، برکناری او و سقوط دولت در ادبیات ایران تاثیرگذار بوده است. این تاثیرات و ابعاد آن‌ها موضوع گفت‌وگو با با چند صاحب‌نظر و معاصر آن دوران است.

default

زمانی که دکتر مصدق هنوز بر مصدر کار بود، زبان مدح و ثنای شاعران نیز گشوده شده بود. مشهور بود که دکتر بدیع الزمان فروزانفر استاد دانشگاه که از اعضای مجلس سنا نیز بوده، برای او یک دو بیتی سروده است که البته کار‌شناسان می‌گویند که منسوب به اوست:

«ای مصدق هزار مردی تو/ با دد و دیو در نبردی تو/‌ای مصدق، تو را ثنا خوانم/ گرچه بر هم زن سنا دانم/»

اما آنچه که واقعا سرودهٔ دکتر فروزانفر است به مناسبت تبریک عید نوروز سروده شده:

«ای مصدق ثنا سزاست تو را / همت اندر خور ثناست تو را/
راستی را که مرد مرد تویی/ زان که با دیو در نبرد تویی/
به خرد در زمانه مشهوری/ از هوی پاک و از طمع دوری/
سخنی مختصر بگویم من/ دردلت نیست جز که مهر وطن/

معروف است که می‌گویند شاه پس از بازگشت به ایران، در مراسمی تشریفاتی وقتی از برابر دکتر فروزانفر می‌گذرد، ناگهان صورتش برافروخته می‌شود و با عصبانیت می‌گوید: دو رو را دیده بودیم، دو رنگ را دیده بودیم، چند رو و چند رنگ را ندیده بودیم!

زمستانی در قلب تابستان

در سال‌های پس از واقعه بیست و هشتم مرداد، اما دیگر از زبان مدح و ثنا به خاطر سانسور خبری نبود. آنچه سایهٔ خود را بر ادبیات ایران انداخته بود، یاس بود و سرخوردگی. شعر زمستان مهدی اخوان ثالث بارز‌ترین و مشهور‌ترین نمونه از این نوع ادبیات است:

هجوم به خانه دکتر محمد مصدق، کودتای ۲۸ مرداد

هجوم به خانه دکتر محمد مصدق، کودتای ۲۸ مرداد

سلامت را نمی‌خواهند پاسخ گفت/ سر‌ها در گریبان است/
  کسی سر بر نیارد کرد پاسخ گفتن و دیدار یاران را/
  نگه جز پیش پا را دید، نتواند/که ره تاریک و لغزان است/
  وگر دست محبت سوی کس یازی/ به اکراه آورد دست از بغل بیرون/
  که سرما سخت سوزان است/

سیمین بهبهانی، غزلسرای برجسته ما می‌گوید: «من مصدق را دوست داشتم. بعد از اینکه از کار برکنار شد هم همین‌طور. حتی روزهای آخر سال بر سر مزارش می‌رفتم و اشک می‌ریختم. خُب دوستش داشتم! مردی بود که مردانه کار کرد.

در آن زمان یأس بسیار شدیدی بر طبقهٔ هنرمند، به خصوص شاعر، مسلط شد، که دیگر اصلاً از همه چیز دل بریده بودند. همهٔ شعرهای خود من بعد از مصدق، شعرهای نومیدانه است و اینکه مثلاً هیچ دلبستگی‌ای به دنیا ندارم، در میان کار‌هایم خیلی زیاد دیده می‌شود. بسیاری از شاعر‌ها در یک محیط یأس و ناکامی شعر می‌گفتند و اگر در ادبیات آن سال‌ها دقت کنید، می‌بینید که شادی در آن‌ها کم است. همه‌اش ناامیدی و یأس هست.

مسیحای جوانمرد من!‌ای ترسای پیرِ پیرهن چرکین! /
هوا بس ناجوانمردانه سرد است... آی.. /
دمت گرم و سرت خوش باد! سلامم را تو پاسخ گوی، در بگشای! /
منم من، می‌ه‌مان هر شبت، لولی وشِ مغموم/ منم من، سنگ تیپا خورده رنجور/
  منم دشنام پست آفرینش، نغمه ناجور/

بیست و هشت مرداد در «آذر، ماه آخر پائیز»

ابراهیم گلستان از بازتاب این واقعه در کار همه هنرمندان و از جمله در کتاب خود می‌گوید: «بزرگ‌ترین بازتابش این بود که فرمول‌های مضحک طبری که با استفاده از حرف‌های ژدانف می‌خواست تحمیل بکند و تحمیل کرده بود، به‌هم خورد. واضح است که بازتاب داشت. شعر درجه‌اول اخوان حاصل آن شلوغی است. تمام قصه‌های کتاب اول خود من از همین دردهاست. «آذر، ماه آخر پاییز» فقط و فقط داستان این دوره از زندگی مملکت است. اما در آن هیچ چیزی از آخ و اوخ و هرویین بکشم و فلان بکنم در کار نبود، در کار من نبود، در کار عده‌ی دیگری بود.»

نه از رومم، نه از زنگم،‌‌ همان بیرنگ بیرنگم/ بیا بگشای در، بگشای، دلتنگم/
حریفا! میزبانا! می‌ه‌مان سال و ماهت پشت در چون موج می‌لرزد/
  تگرگی نیست، مرگی نیست/ صدایی گر شنیدی، صحبت سرما و دندان است/

ورزش در مبارزه با اعتیاد

دکتر صدرالدین الهی از سرخوردگی و یاس به ویژه در میان گروه‌های چپ می‌گوید:

«تصور من این است که طبعاً هر اتفاقی اثری روی نویسندگان هیأت تحریریه‌ها و روزنامه‌ها و مجله‌ها می‌گذارد. نوعی سرخوردگی و یأس پیدا شد. به خصوص بین رفقای گروه چپ ما، که بیشتر سرکوب شده بودند و بعد به خصوص با لو رفتن سازمان نظامی حزب توده و اعدام‌های بعد از آن، اصولاً نوعی سرخوردگی پیدا شد. شعر "زمستان" مال خیلی سال‌های پس از ۲۸ مرداد است، ولی این روحیه وجود داشت و همه هم سعی می‌کردند به شکلی خودشان را نگه دارند. ما در روزنامه‌ هم‌چنان رفقایی را داشتیم که رسماً از جناح چپ بودند، با جناح چپ کار می‌کردند و خودشان را نشان نمی‌دادند، ولی کارشان را می‌کردند.»

کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

دکتر الهی انتشار هفته نامه کیهان ورزشی را یکی از راه‌های مبارزه با همین روحیه سرخورده و جلوگیری از اعتیاد روزافزون جوانان در آن دوران می‌داند: «ولی به نظر من، روزنامه‌ها بعد از این اتفاق تصمیم گرفتند که چیزهای دیگری را هم به مردم ارائه کنند. برجسته‌ترین آن "کیهان ورزشی" بود که خود ما منتشر کردیم. یعنی روزی من با تعدادی از دوستانی که بعداً همکار ما در کیهان ورزشی شدند، نشستیم صحبت کردیم که سیاست، کارش به جایی رسیده که تمام مبارزین آن طرف و این طرف، این روز‌ها مبتلا به اعتیاد شدند. باید کاری کرد که این اعتیاد در میان جوان‌ها رونق پیدا نکند. این فکر باعث به وجود آمدن کیهان ورزشی شد و بعد روزنامهٔ اطلاعات هم نشریات کناری خود را منتشر کرد. البته اطلاعات، از قبل «اطلاعات هفتگی» را داشت، ما مجلهٔ هفتگی نداشتیم. اولین هفتگی کیهان،‌‌ همان "کیهان ورزشی" بود. بعد رفتیم سراغ بچه‌ها و فکر کردیم که باید برای بچه‌ها یک نشریه درست کنیم. شاید به هم خوردن آن آشوب‌ها زمینهٔ محکمی برای به وجود آمدن نشریات صنفی و حرفه‌ای شد، نشریات گروه‌های مختلف؛ و به نظر من هیچ بد هم نبود. یعنی سکوی پرش خیلی خوبی بود برای این‌جور نشریات.»

سلامت را نمی‌خواهند پاسخ گفت/
هوا دلگیر، در‌ها بسته، سر‌ها در گریبان، دست‌ها پنهان/
نفس‌ها ابر، دل‌ها خسته و غمگین/ درختان اسکلت‌های بلورآجین/
  زمین دلمرده، سقف آسمان کوتاه/ غبار آلوده مهر و ماه/ زمستان است/

پیوستن عاشورای مرداد به تاریخ

دکتر سیروس آموزگار، ضمن آنکه بر این روحیه یاس و نومیدی مهر تایید می‌گذارد، از روضه‌ای می‌گوید که به پایان رسیده و با روضهٔ عاشورا هیچ تفاوتی ندارد.

«بازتاب بیست و هشت مرداد در آغاز در شعر زمستان اخوان دیده شد. ولی شعرای دیگر هم گفته‌اند. حتی عده‌ای معتاد شدن بسیاری از شعرا را دلیل همین ماجرای یأس می‌دانند که ممکن است اتفاق بیافتد. ولی الان ما اشتغال‌ فکری‌های مهم‌تری داریم تا ۲۸ مرداد. ۲۸ مرداد اتفاقی‌ست که رخ داد، اتفاق بسیار بدی بود و یکی ازدلایل انشقاق اجتماعی ما ۲۸ مرداد بود که گروهی رفتند پشت این شعار و عده‌ای رفتند پشت آن شعار و هنوزهم به سروکلهٔ هم می‌زنند، کار بسیار بدی هم می‌کنند، همه هم کار بدی می‌کنند و ۲۸ مرداد کار بدی بوده است، ۲۵ مرداد هم کار بدی بوده است، مرگ هم بر آمریکا، مرگ هم بر انگلستان، مرگ هم بر تمام کسانی که این کار‌ها را کرده‌اند. ولی قضیه دیگر تمام شده و رفته است. الان ما حادثهٔ بسیار بسیار مهم‌تری در پیش رو داریم و آن انقلاب است که همه را آزار داده و ۳۵ـ ۳۴ سال است که خون این مملکت را می‌مکد و نابود می‌کند. ما باید به این چیز‌ها فکر کنیم، به آینده فکر کنیم، به آشتی ملی فکر کنیم، به حوادث دیگری فکر کنیم.

۲۸مرداد البته برای عده‌ای از آدم‌های ایران باعث شد که راه‌شان را تغییر دهند و خیلی هم آدم‌های پولداری شدند. من خودم رفیقی دارم که از افسران توده‌ای بود و الان هم در نیس زندگی می‌کند. بعد از این ماجرا ول کرد و آمد اینور و بسیارهم آدم پولداری شد. نمی‌خواهم بگویم پولدارشدن هدف هر کسی باشد. ولی هر کسی هدفی برای خودش انتخاب می‌کند و می‌گوید ول کنم این روضه خنده‌دار را. ببینید هیچ تفاوتی بین روضه عاشورا و روضه ۲۸ مرداد نیست. دو حادثه است که هر دو تمام شده و هیچ کاری از دست مردم برنمی‌آید. خیلی خب، شمر هم بسیار کار بدی کرده است، همه هم قبول دارند. ولی الان چه کار می‌شود کرد. هم حضرت امام حسین صعود کرده است به بهشت، هم شمر رفته است به جهنم. همه و همه تمام شده، قضیه تمام شده، هیچ کاری از دست ما ساخته نیست. قضیه ۲۸ مرداد هم همین طور است.»

همچنان در جوش و خروش

محمد مصدق در تبعید پس از کودتای ۲۸ مرداد

محمد مصدق در تبعید پس از کودتای ۲۸ مرداد

سیمین بهبهانی، با وجود آنکه هشتاد و اندی سال از عمرش می‌گذرد همچنان پر جوش و خروش است و تاب خموشی ندارد:

هرچند دخمه را بسیار خاموش و کور می‌بینم
در انتهای دالانش یک نقطه نور می‌بینم
هرچند پیش رو، دیوار، بسته است راه بر دیدار
در جای جای ویرانش، راه عبور می‌بینم
هرچند شب درازآهنگ، نالین زمین و بالین سنگ
در انتظار روزی خوش، دل را صبور می‌بینم
تن ناتوان و سر پردرد، پایم شکسته، دستم سرد
دل را ولی چو دریایی پرعشق و شور می‌بینم
من کاج آهنین‌ریشه، هرگز مبادم اندیشه
بر خاک خود، اگر موجی از مار و مور می‌بینم
طوفان چو در من آویزد، ناکام و خسته بگریزد
از من هراس و پروایی در این شرور می‌بینم
گر غول در شگفت از من، پاس گذر گرفت از من
با چشم دل، عزیزان را از راه دور می‌بینم
هرجا خلافی افتاده است، جای حضور فریاد است
من رمز کامیابی را در این حضور می‌بینم
هشتاد و‌اند من با من گوید خروش بس کن زن!
گویم خموش بودن را، تنها به گور می‌بینم!
  بازتاب وقایع سیاسی در موسیقی

تاثیر وقایع سیاسی را نه تنها در شعر‌ها و قصه‌ها و... بلکه در موسیقی هم می‌توان دید. محمود خوشنام پژوهشگر موسیقی با بازگشت به جامعه‌شناسی هنری در آغاز تا جامعه‌شناسی هنری مدرن امروز، به بررسی وقایع سیاسی در موسیقی و بازتاب آن می‌پردازد: «پیش از اینکه به تاثیر وقایع اجتماعی در هنر‌ها اشاره‌ای بکنیم باید کمی درباره نقش جامعه‌شناسی هنری صحبت کنیم. وظیفه جامعه‌شناسی هنری در آغاز ارزیابی هنری آثار هنرمندان بود و کاری به رابطهٔ هنرمند با جامعه نداشت. ولی در جامعه‌شناسی مدرن بیش از هر چیز این رابطه مورد توجه قرار می‌گیرد و ارزش‌های هنری در مرحله بعد. چرا که تجربه شده بود که هیچ چیزی مثل هنر‌ها، وقایع اجتماعی و تاریخی را باز نمی‌تاباند. در میان هنر‌ها شعر، قصه، تا‌تر و سینما، چون تکیه بر زبان دارند راحت‌تر این بازتاب را انجام می‌دهند. موسیقی برای آنکه زبان انتزاعی دارد کارش کمی دشوار‌تر است ولی درست به همین دلیل عمیق‌تر نیز می‌شود. پس از این مقدمه بجاست که به محتوای پرسش شما برگردیم که نقش وقایع قبل و بعد از بیست و هشت مرداد را در ایران در آئینه موسیقی طلب می‌کنید.
پس از جنگ دوم جهانی موسیقی در ایران پس از یک دوره کوتاه استبدادی از نو به آزادی‌هایی دست پیدا کرد و در شرایط نسبتا آزاد آن روز می‌توانست پر و بالی بیشتر بگشاید. بازتاب این محیط نسبتا شاد و آزاد، تولید تعداد زیادی ترانه‌های تازه بود و از آن مهم‌تر جهان بینی تازه‌ای در کارگزاران فرهنگی به وجود آورد. فضای نیمه استبدادی هنرستان‌ها پس از کناره گیری غلامحسین مین باشیان، زمینه را برای موسیقی شاد‌تر فراهم می‌آورد. با استفاده از همین فضای شاد‌تر، شاگردان وزیری و صبا آهنگ هائی سخت شادمانه آفریدند که با موسیقی معمول قاجاری آن زمان در تضاد بود. ملودی‌ها گوشنواز‌تر و ریتم‌ها برانگیزاننده‌تر شده بود و مردمان را نیز شادمان می‌کرد. با به وجود آمدن واقعه بیست و هشت مرداد ۳۲، رفته رفته این شور و شوق از میان برخاست. هنرمندان برای رفع دلسردی‌های خود به نوعی عرفان یا شبه عرفان روی آوردند و موسیقی سنتی دوباره به اصل دور مانده خود نزدیک می‌شد. جملهٔ جالبی از ابوالحسن صبا در یاد داریم که در برابر کسانی که می‌گفتند چرا موسیقی شاد نمی‌سازید، گفته بود: اگر موسیقی شاد بسازیم دیگر موسیقی ایران امروز نیست، و اگر به موسیقی ایرانی پایبند باشیم، نمی‌توان صحبت از شادی و شادمانی کرد. این پاسخ صبا دقیقا پاسخ سوال شماست. تا وقتی رویدادهای غم انگیز در جامعه به وجود می‌آید و به درازا می‌کشد ما نباید انتظار شادی و شادمانی در هنر را داشته باشیم. ولی باکی نیست. چون رویداد‌ها ثابت نیستند و پس از مدتی دیگر جای به رویداد دیگری می‌دهند که احتمالا برای جامعه شادی افزاست. در مورد ۲۸ مرداد یک جمله دیگر را هم بگویم که دلسردی‌های هنری در آن سال‌ها، شالوده‌ای شد برای موسیقی عرفانی گل‌ها، که اگر چه ارزش‌های خود را داشت، تا حدود زیادی غم زدگی‌ها را پوشش می‌داد. همین وضعیت را پس از استقرار جمهوری اسلامی در ایران داشتیم. در آغاز شادی بود و شادمانی و پس از آنکه نیرنگ و فریب آشکار شد دوباره دلسردی بود و دلزدگی.»

تایید رسمی نقش سیا در هدایت کودتای ۲۸ مرداد، پس از شصت سال

تاریخ 19.08.2013

شش دهه پس از کودتای ۲۸ مرداد و سرنگونی دولت دکتر محمد مصدق، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا "سیا" با انتشار اسنادی که به تازگی از طبقه‌بندی محرمانه خارج شده‌اند، رسما به طراحی و اجرای این عملیات اعتراف کرده است.

default

از روز ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ که دولت منتخب محمد مصدق با کودتا سرنگون شد، دقیقا ۶۰ سال گذشته و حالا سیا برای نخستین بار، روز دوشنبه (۲۸ مرداد ۱۳۹۲) با انتشار برخی از اسناد مرتبط با طراحی و اجرای این کودتا، مداخله آمریکا و بریتانیا برای تغییر سرنوشت ایران را تایید کرده است.

۲۸ مرداد، روزی مهم و تحول‌ساز در تاریخ معاصر ایران است؛ اسناد محرمانه‌ای که سیا منتشر کرده نشان می‌دهد که سرنگونی دولت محمد مصدق، نخست‌وزیر وقت ایران، در این روز تاریخی، عملیاتی بود موسوم به "تی‌پی‌آژاکس" (TPAjax) که توسط سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا طرح‌ریزی و اجرا شد؛ عملیاتی که پیامدهای آن در دهه‌های گذشته بارها گریبان طراحان و مجریانش را هم گرفته است.

این اسناد که با گذشت شش دهه سرانجام از طبقه‌بندی محرمانه سرویس اطلاعاتی آمریکا خارج شده‌اند، در آرشیو امنیت ملی آمریکا و نیز مجله "فارین پالیسی" منتشر شده‌اند. برای دیدن نسخه کامل این اسناد و اینفوگرافیک‌های مرتبط با آن می‌توانید به این صفحه مراجعه کنید.

این اسناد بر اساس قانون "آزادی دسترسی به اطلاعات" در ایالات متحده منتشر شده‌اند و بخشی از یک مجموعه سند و گزارش بزرگ‌تر به نام "نبرد ایران"اند که توسط تاریخ‌نگاران سازمان سیا و صرفا برای مصرف داخلی در اواسط دهه هفتاد میلادی تدوین شده است. این اسناد همچنین دربرگیرنده یادداشت‌های کرمیت روزولت است؛ یکی از مقامات ارشد سیا که در روزهای منتهی به کودتا در تهران به سر می‌برد.

برگ‌های مهمی از تاریخ معاصر، پنهان در بایگانی‌های اطلاعاتی

این سند نخستین بار در سال ۱۹۸۱ منتشر شده بود، اما بخش‌های مهم آن از جمله بخش سوم موسوم به "اقدام پنهان" که در واقع تشریح عملیات کودتا است، به علاوه همه اشارات مستقیم به "تی‌پی‌آژاکس" که اسم رمز عملیات بود، در دسترس عموم قرار نگرفته بود. آن‌طور که در این بخش از سند آمده "کودتای نظامی‌ای که به براندازی دولت مصدق و کابینه جبهه ملی منجر شد، تحت هدایت سیا و به‌عنوان بخشی از سیاست خارجی ایالات متحده صورت گرفت."

عملیات کودتای ۲۸ مرداد در سطوح مختلف با همکاری عناصری در داخل ایران اجرا شد

عملیات کودتای ۲۸ مرداد در سطوح مختلف با همکاری عناصری در داخل ایران اجرا شد

تاریخ‌نگاران سیا نوشته‌اند که مخاطراتی نظیر "احتمال حمله شوروی"، ایالات متحده را متقاعد کرد که باید عملیات "تی‌پی‌آژاکس" را طرح‌ریزی و اجرا کند. این عملیات در سطوح مختلف اجرا، با همکاری عناصری در داخل ایران همراه بود تا با موفقیت به سرانجام رسید. بسیاری از ایرانیان، موفقیت سیا در اجرای این عملیات را خیانتی آشکار به پیشرفت طبیعی فرآیند دموکراتیزه شدن ایران می‌دانند.

مجله "فارین پالیسی" در حاشیه انتشار این اسناد آورده "سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا برای تحقق اهداف خود در اجرای کودتا، پروژه‌ای چندلایه و پیچیده را هم‌زمان به پیش بردند: استفاده از ماشین پروپاگاندای خود برای تخریب وجهه سیاسی محمد مصدق، رشوه دادن به برخی از نمایندگان وقت پارلمان ایران، سازماندهی نیروهای نظامی و در نهایت به راه انداختن راه‌پیمایی‌ها و اعتراضات خیابانی."

اولین تلاش برای اجرای کودتا علیه دولت مصدق با شکست مواجه شده بود، اما در نهایت در دومین باری که طرح آژاکس اجرا شد، سرنگونی دولت ملی دکتر مصدق را در پی داشت.

درخواست برای پایان دادن به محرمانگی همه اسناد مرتبط با کودتا

تا کنون کتاب‌ها و مقالات متعددی درباره این ماجرا و تاثیر آن در تاریخ و سیاست ایران منتشر شده و دو رئیس‌جمهور آمریکا (بیل کلینتون و باراک اوباما) هم با اشاره مستقیم به نقش‌آفرینی این کشور در کودتای ۲۸ مرداد، بابت اجرای آن از ملت ایران عذرخواهی کرده‌اند.

عملیات موسوم به تی‌پی‌آژاکس توسط سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا دولت مصدق را سرنگون کرد

عملیات موسوم به تی‌پی‌آژاکس توسط سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا دولت مصدق را سرنگون کرد

با این همه، هنوز ناشناخته‌های بسیاری پیرامون این کودتای بحث‌برانگیز وجود دارد. بریتانیایی‌ها از آمریکایی‌ها خواسته‌اند فقط اسنادی را منتشر کنند که در آن به نقش سازمان جاسوسی بریتانیا (MI6) در این کودتا هیچ اشاره مستقیمی نشده باشد. اسناد منتشرشده هم نشان می‌دهد که طرف آمریکایی به درخواست آنها عمل کرده است.

مدیر آرشیو امنیت ملی ایالات متحده از جامعه اطلاعاتی این کشور درخواست کرده که برای روشن شدن ابعاد این مساله تاریخی، همه اسناد موجود پیرامون آن را از طبقه‌بندی محرمانه خارج کنند و در دسترس عموم قرار دهند، چون به اعتقاد او "دیگر دلیل قانع‌کننده‌ای برای محرمانه نگه داشتن این اسناد وجود ندارد و بسیاری از واقعیات مهم مربوط به آن را حتی کودکان دبستانی ایران هم می‌دانند." او تاکید کرده که "پنهان نگه داشتن جزئیات تنها تحریف تاریخ را در پی خواهد داشت و به داستان‌سرایی پیرامون این ماجرا کمک خواهد کرد."

برخی از تاریخ‌نگاران و تحلیلگران سیاست ایران، کودتای ۲۸ مرداد را از جمله رویدادهایی می‌دانند که موج آمریکاستیزی را در ایران تقویت کرد و با گذشت چند دهه، در نهایت تحولاتی را پدید آورد که به براندازی رژیم پهلوی و استقرار حکومت اسلامی در ایران منجر شد.

تلاش بریتانیا برای پنهان کردن نقش خود در کودتای ۲۸ مرداد

نویسنده احسان نوروزی

تاریخ 20.08.2013

شصت سال از عملیات مشترک سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا علیه دولت ملی‌گرای دکتر محمد مصدق گذشته و همچنان بریتانیا از افشای جزئیات نقش این کشور در این تحول مهم تاریخی، می‌هراسد. هراس بریتانیا از چیست؟

default

در شصتمین سالگرد اجرای موفقیت‌آمیز عملیات موسوم به "آژاکس" که کودتایی نظامی علیه دولت محمد مصدق بود، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، با انتشار بخشی دیگر از اسناد مرتبط با این رویداد تحول‌ساز تاریخی، برای نخستین بار رسما نقش‌آفرینی آمریکا در طراحی و اجرای این کودتا را تایید کرد.

با این حال، اگرچه تا کنون بارها در اسناد و روایت‌های گوناگون اشاره شده که عملیات آژاکس محصول مشترک سیا و ام‌‌آی۶، سازمان اطلاعاتی بریتانیا بوده، این کشور همچنان مصرانه و سیستماتیک در تلاش است تا نقش خود در این ماجرا را پنهان کند و در تبلیغات رسانه‌ای خود هم عمدتا بر محوریت آمریکا در اجرای این عملیات تاکید می‌کند.

شصت سال پس از کودتا، برای نخستین بار آمریکا رسما نقش سیا در طرح‌ریزی آن را تایید کرد

شصت سال پس از کودتا، برای نخستین بار آمریکا رسما نقش سیا در طرح‌ریزی آن را تایید کرد

پیش از تایید رسمی نقش سیا در طرح‌ریزی و اجرای عملیات آژاکس که در شصتمین سالگرد کودتا صورت گرفت، دو رئیس‌جمهور آمریکا (بیل کلینتون و باراک اوباما) با اشاره مستقیم به نقش‌آفرینی این کشور در کودتای ۲۸ مرداد، بابت اجرای آن از ملت ایران عذرخواهی کرده بودند. جک استراو، وزیر اسبق امور خارجه بریتانیا، تنها مقام رسمی این کشور بود که در طول این سال‌ها با اشاره‌ای گذرا به نقش این کشور در کودتای ۲۸ مرداد، آن را از موارد بارز مداخله بریتانیا در امور داخلی ایران خواند.

آرشیو امنیت ملی آمریکا که روز دوشنبه، ۲۸ مرداد ۱۳۹۲ اسناد مرتبط با نقش‌آفرینی سیا در کودتای ۲۸ مرداد را بر اساس قانون آزادی اطلاعات در آمریکا (Freedom of Information Act) به دست آورده و منتشر کرده، گزارش داده که مقامات بریتانیا در سال‌های گذشته بارها در مکاتبات محرمانه و آمیخته به هشدار خود با مقامات آمریکایی، افشای این اسناد را "مایه شرمساری" خوانده و از آنها خواسته‌اند از انتشار آن دسته از اسنادی که مستقیما به نقش بریتانیا و سیستم اطلاعاتی این کشور اشاره دارند، خودداری کنند.

پنهان‌کاری "مقصر اصلی" درباره "آنچه همه می‌دانند"

مرور اسناد منتشرشده نشان می‌دهد که مقامات آمریکایی ملاحظات ویژه وزارت امور خارجه بریتانیا را در نظر گرفته‌اند، اما در کنار همه ناشناخته‌های دیگری که درباره کودتا علیه دولت نخست‌وزیر منتخب ملت ایران وجود دارد، آنچه هنوز مبهم است علل هراس بریتانیا از انتشار اطلاعاتی است که آن‌طور که معاون آرشیو امنیت ملی آمریکا می‌گوید "حالا دیگر بسیاری از کودکان دبستانی در ایران هم عمده واقعیت‌های مرتبط با آن را می‌دانند".

اگرچه آرشیو امنیت ملی آمریکا، در حاشیه‌ای که بر انتشار اسناد کودتا نوشته، نتیجه گرفته که اصرارهای مقامات بریتانیایی علت اصلی خودداری آمریکا از خارج کردن کامل این اسناد از طبقه‌بندی محرمانه است، دکتر عباس میلانی در گفت‌وگو با دویچه‌وله می‌گوید «در هر صورت بخش اعظم اطلاعات مهم پیرامون این ماجرا هرگز منتشر نخواهد شد.»

آقای میلانی، از پژوهشگران برجسته تاریخ معاصر و مدیر مرکز مطالعات ایران‌شناسی دانشگاه استنفورد که تا کنون برای نگارش بیوگرافی‌های مهمی نظیر "معمای هویدا" و "نگاهی به شاه" هزاران صفحه از اسناد تاریخی را مطالعه و برای به دست آوردن اسناد محرمانه بر اساس قانون آزادی اطلاعات در آمریکا تلاش‌های بسیاری کرده، با تایید تلاش‌های گسترده بریتانیا برای پنهان کردن نقش خود در کودتای ۲۸ مرداد، می‌گوید: «سازمان‌های اطلاعاتی هم در آمریکا و هم در بریتانیا، از انتشار "گزارش‌های عملیاتی" وقایع مهمی نظیر این کودتا خودداری می‌کنند.»

به گفته او، آنچه تا کنون منتشر شده، صرفا گزارش‌هایی است که نقش‌آفرینی این سرویس‌ها در طرح‌ریزی عملیات را تایید می‌کند، به همراه آنچه تاریخ‌نگاران این سازمان‌ها برای مصارف داخلی سازمان‌شان نگاشته‌اند.

با این حال عباس میلانی معتقد است «آمریکا از بزرگ‌نمایی نقش سیا و به حاشیه راندن نقش ام‌آی۶ در سازمان‌دهی این کودتا ناراضی نیست و حتی شاید آن را دست‌آوردی بزرگ بداند، اما واقعیت این است که بریتانیا اولین کشوری است که طرح کودتا در ایران و براندازی دولت مصدق را مطرح می‌کند و در اجرای طرح هم نقشی به مراتب پررنگ‌تر از آمریکا دارد.»

سانسور تاریخ و تداوم محرمانگی برای تامین "منافع ملی"

بریتانیا نخستین بار در سال ۱۳۵۶، یک سال پیش از انقلاب اسلامی در ایران، از وزارت خارجه آمریکا خواسته بود که مانع از انتشار اسناد مرتبط با کودتای ۲۸ مرداد شود. اما این نگرانی‌های مقامات بریتانیایی حتی تا امروز هم ادامه دارد. آنها معتقدند افشای همه جزئیات، منافع آنها در ایران و منطقه را در معرض تهدید قرار می‌دهد. آرشیو امنیت ملی آمریکا هشدار داده که تداوم محرمانگی این اسناد، پی‌آمدی جز "تحریف تاریخ" نخواهد داشت.

بریتانیا از سال ۱۳۵۶ بارها از مقامات آمریکایی خواسته که از اشاره به نقش این کشور در کودتا خودداری کند

بریتانیا از سال ۱۳۵۶ بارها از مقامات آمریکایی خواسته که از اشاره به نقش این کشور در کودتا خودداری کند

معاون آرشیو امنیت ملی ایالات متحده از جامعه اطلاعاتی این کشور درخواست کرده که برای روشن شدن ابعاد این مساله‌ی محوری تاریخی، همه اسناد موجود پیرامون آن را از طبقه‌بندی محرمانه خارج کنند و در دسترس عموم قرار دهند، چون به اعتقاد او "دیگر دلیل قانع‌کننده‌ای برای محرمانه نگه داشتن این اسناد وجود ندارد".

دکتر عباس میلانی می‌گوید به تجربه دریافته که رویکرد بریتانیایی‌ها متفاوت از آمریکایی‌ها است و آنها معتقدند هرچه اطلاعات کمتری درباره این حوادث تاثیرگذار تاریخی منتشر شود، منافع آنها بیشتر تامین خواهد شد و کمتر در معرض تهدید قرار خواهد گرفت.

با این همه، او معتقد است شصتمین سالگرد کودتای ۲۸ مرداد، فرصت خوبی برای ایرانی‌ها است تا صرف‌نظر از بررسی نقش محرز آمریکا و بریتانیا در این کودتا، به بازنگری شکاف‌های داخلی ایران و تامل در عواملی بپردازند که در درون مرزهای ایران، بی‌اعتنا به منافع ملی و آینده سیاسی کشور، اجرای کودتای آژاکس را تسهیل و تسریع کردند؛ عملیاتی که اجرای موفقیت‌آمیز آن زلزله سیاسی قدرتمندی بود که پی‌آمدهای ویرانگری برای ایران داشت و ویرانی‌هایش را هنوز در سپهر سیاسی ایران می‌توان دید.

رسانه هنروادبیات پرس لیت | Create Your Badge
 

به صفحه خود در فیس بوک پیوند دهید:Share  

بازگشت به صفحه نخست