تماس با سردبیر: gilavaei@gmail.com تماس با نویساد:perslit@gmail.com درباره ما بایگانی پیوندکده سیاسی / ویژۀ انقلاب کتابخانه ادبیات بومی هنر داستان شعر
دوستان، یاران و خوانندگان گرامی، خواهشمندیم هنر و ادبیات پرس لیت را به دیگران نیز معرفی کنید

«شعر تئوری حيات»
مجید فلاح زاده

 

«شعر تئوری حيات»
زيـبـا يـعـنی زنـدگــی،
هنر يعنی زندگی زيبا!
«چرنيشفسکی»

 

طرح مسئله

در زمستان سال ۱۹۹۱ ، در پايان نخستين جلسه از پنج جلسه‍ی سخن‌رانی «درباره‍ی حافظ»، با عنوان «شعر حافظ، نمايش جهانی حافظ»د ر نتيجه‌گيری در مورد سبک او گفتم:

«آری! ادراک زيبائی‌شناسانه‍ی حافظ و درنتيجه سبک وی، ناشی از رندی (معرکه‌گيری- بازی) در صحنه‌ايست که همه‌چيز آن، به شيوه‍ی کميک‌- تراژيکی قابل تبديل به يکديگر است. به گفته‍ی ديگر، سبک حافظ ناشی از بازيگری در فانتزی‌لَندی است که «دانته‍ی» هم‌عصر حافظ آن‌را کمدی الهی و «بالزاک» مادر جامعه‌شناسی امروزين، آن‌را کمدی انسانی ناميده‌اند. آری سبک حافظ گروتِسک است: شبکه‌ای لايتناهی و تودرتو از روابط و ارتباطات همه‌چيز و همه‌کس باهم؛ با حسی، حافظه‌ای اسرارآميز و لاينحل در ميانه و در عمق شبکه، و با ورطه‌هائی بی‌انتها خـُفـته ميان ارتباطات. اسم اين شبکه حيات است! آری، حافظ را بايد حياتی، گروتسک‌وار (کميک- تراژيک) بازی کرد، رقصيد: ترکيبی از خطوط منحنی در رقص کلاسيک، خطوط مخطط و منقطع در رقص مدرن، و طرح رنگی از بازيگری (رندی) ملهم از تئاتر کارخانه‌ای، بيومکانيک (زيست‌مکانيکی)، يعنی بازی توتم- عروسک- روبات؛ تعجب ندارد! حافظ خود، قبلاً پيشنهاد بازی کارخانه‌ای خود را داده‌است:

فی‌الـجملـه اعـتماد مکن بر ثـبات دهر
که اين کارخانه‌ايست که تغيير می‌کند
٭٭٭
بـيـا کـه رونـق ايـن کـارخـانـه کم نـشـود
به زُهد همچو توئی يا به فسق همچو منی!»

بـاری، در آن زمان که اين را گفتم، نه‌چندان از «تئوری سوپراسترينگ» (Super-string Theory ) - ‌‌‌‌تئوری چندين و چند شبکه‌ای- درباره‌ی ساخـتار جـهان، هـسـتـی، حـيات، که برای نـخستين‌بار توسط «ونزيانو» (G.Veneziano ) در ١٩٦٨ مطرح شد و سپس در محاق «تئوری نسبيت» (Theory of Relativity ) و «تئوری فيزيک کوانتوم» (Quantum Theory )، قرار‌گرفت و فراموش شد تا در سال ١٩٨٤ ، به‌طور جدّی توسط «گرين» (M.Green ) و «شوارتز» (J.Schwarz ) دوباره مطرح شود، می‌دانستم، و نه طبيعتاً، از ارتباطی که سبک و شعر حافظ با «تئوری سوپراسترينگ» می‌توانست داشته‌باشد. آنچه که در آن هنگام قصد من بود، پيشنهادی (نظريه‌ای) درمورد جوهر تئاتر، يعنی رقص، در شعر حافظ بود، دربرابر نظر «نيچه»، يعنی «تولد تراژدی (يونانی) از موزيک».
 و اکنون که مدت زمانی است در مورد «تئوری سوپراسترينگ»، به‌گونه‌ای پی‌گير خوانده و شنيده و جستجو کرده‌ام، بتدريج، به‌طرز شگفت‌آوری، دو ديدگاه فوق را، در تحليلی نهائی، بسيار مشابه همان ديدگاه «تئوری سوپراسترينگ»، می‌بينم، يعنی حيات، کيهان، هستی، و طبيعتاً انسان هم، در تجزيه و تحليل آخر، نه از «پروتون»، «نوترون»، «الکترون»، «انرژی»، بلکه از «نـُت- نما- حالت»‌هائی (Mode ) که نتيجه‌ی ارتعاشات سيم- شبکه‌های تشکيل‌دهنده‌ی هستی‌اند، بوجود می‌آيند!
به سخن ديگر، انسان و هرچيز ديگر موجود همراه هستی، در آخرين تجزيه، از «نما- نت» (حالت، صدا، نشانه، عدد) به وجود آمده‌اند! به سخن ديگر، ما و هرچيز و موجود ديگر، پس از مرگ، به اصل خود که «نت- عدد» باشد، برمی‌گرديم. تا چه وقت، دوباره نواخته‌شويم، جمع شويم، ترکيب شده، شعر شده، خوانده‌شويم. تا شايد مُهره‌ای، درختی، موشی، انسانی، ماشينی، ترانه‌ای و ... شويم!
اما به هرحال، برای آن که زياده ذهنی جلو نرويم، پيش نتازيم، بگذاريد از سوی ديگری، از زاويه‌ی ديگر و مطمئن‌تری، يعنی عينی- تاريخی، به مسئله بنگريم! و بنابراين دوباره چنين شروع می‌کنيم:
و اکنون که مدت زمانی است، در مورد «تئوری سوپر استرينگ» به گونه‌ای پی‌گير خوانده، شنيده و جستجو کرده‌ام، به تدريج به طرز شگفت‌آوری سه ديدگاه فوق را نگاه يگانه‌ای برخواسته از سه بنياد فعاليت بشری، يعنی بنيادهای فلسفی، هنری و علمی، راجع‌به ساختار و تعبير حيات می‌بينم که شعر، بويژه «شعر حافظ» می‌تواند پايان آغاز آن نگاه يگانه، يا نقطه‌ی حرکت آن باشد، يعنی همان حس يا «حافظه‌ی اسرارآميز و لاينحل در ميانه و در عمق شبکه»!
و از اين قرار، مقصود از «شعر تئوری حيات»
و هم‌اينک، ورود، و پويش آن حس در رابطه با سه بنياد فوق! ... و سرانجام «نتيجه»!

٭٭٭
ورود

براساس طرح مسئله‌ی فوق، ما از هرکجا که اين پويش را شروع کنيم، برخلاف عنوان مسئله، يعنی «شعر تئوری حيات» که ممکن است ذهنيتی «ناب خواهانه» (Puristic ) را منتقل کند، ما نه معتقد به «هنر ناب» (Pure Art ) هستيم و نه به «علم ناب» (Pure Science )، و نه به «فلسفه‌ی ناب» (Pure Philsophy )، بلکه ما هر سه بنياد را ستون‌های معلق در حال پرواز، يا بال‌های پروازی می‌بينيم که انسان به ياری و متکی برآنها، به جستجوی خود و جهان پيرامون خود برشده، بالا شده، تا نه تنها در فضای چهاربعدی شناخته‌شده‌ی خود، بلکه حتی در فضاهای ناشناخته‌ی چندين و چندبعدی (Hyper Space ) ديگر، شايد دريابد از کجا آمده؟ به کجا می‌رود؟ چرا آمده و چرا می‌رود؟
او و جهان پيرامونش از چه ساخته‌شده و چرا ساخته شده‌‌‌اند؟ چطور می‌شد، می‌شود، خواهد‌شد که اين نظم برهم ريزد، يا برهم بريزاند؟ «سقف فلک گشايد و طرحی نو دراندازد؟» و ...!
لذا بدين خاطر که ما از هرکجا شروع کنيم، برهر يک از سه ستون که اتکاء کنيم، يا با هر يک از سه بال، اگر ميسر شد، پرواز کنيم، از حضور دو ديگر بال گريزی نداريم، دو ديگر يا اين يک ديگر «بنده‌ی (آنانی‌اند) که آنی دارد»، پس از فلسفه شروع می‌کنيم با آن دو ديگر در دل اين يک ديگر!

٭٭٭
فلسفه

جهان، هستی، حيات می‌تواند تجسم عينی- مادی پيکری تراشيده و موزون باشد که درونش، بناگزير، زبر و ناهموار، و برونش، نما- حالتش (ايماژش) شکيل و صاف و درخشان است؛ چنان که «ارسطو» (واژگونه) از طبيعت (Physic ) گويد: ماده، هيولا است و شکل موجود در آن فرشته که با تراش (کار بر روی آن) از ماده بدر می‌آيد! يا چنان که «مارکس» (به تعبيری هنری- راست‌گونه) می‌توانست بگويد: کالا، ماده‌ی خامی است که کار، تجربه، ارزش، کاراکتر، (نما- ايماژ) انسانی، بر آن اعمال شده‌است: قصری است، ديوار چينی است، برج ايفلی است، اتوبانی است، سفينه‌ای است که با وساطت کار انسانی از ماده‌ی خام سر برآورده‌است؛ و خلاصه، وسيله‌ی توليدی، ماشينی است که به ياری انسان از فلز بر آمده‌است!
اکنون، در اينجا، هرگاه اين برداشت فلسفی از حيات را که ريشه در علم و هنر هم دارد (چنان که حتی برخی از متفکران و دانشمندان غربی، در مورد نخستين پايگاه‌ فضايی، ساخته‌ی کشور شوراها، بنام «مير»    - به معنای جهان، صلح، اتحاد- می‌گفتند: «يک قطعه‌ی هنری» گسترش دهيم و عميق‌تر رويم، سرانجام، به آن فرمول جادويی می‌رسيم که بسيار هم مورد سوء‌استفاده قرار گرفته‌است، يعنی«کار، انسان را آفريد!» يا آنگونه‌ که «سعدی»مان بسيار پيش‌تر و زيباتر آن را فرموله کرده‌است:

نابرده رنج، گنج ميسر نمی‌شود

مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد!

به‌سخن ديگر، می‌توان اين نکته‌ی بديهی را باز هم تکرار کرد که علم و هنر و فلسفه و هر دست‌آورد ديگر انسانی، وجوهی از کار هستند، يا به قول «گورکی»: «هنر ريشه در صنعت و صنعت ريشه در کار دارد!»
و باز هم به سخن ديگر، و اين‌بار هرگاه دوباره واژگونه، همچون فيلسوف اولمان بنگريم، يعنی فرم را بر محتوی ارجحيت دهيم، می‌توانيم همچون «نيچه»، زيبا به افراط گراييم که: «انسان خود يک قطعه (کار) هنری است!» و يا اصولاً «هستی خود يک قطعه کار هنری است!» به سخن ديگر، حيات و طبيعتاً انسان، فرشته‌ای برآمده از هيولا، خيری از شر، فرمی از بی‌فرمی، نظمی از بی‌نظمی، توازنی از بی‌توازنی، نوايی از بی‌نوايی، صوتی از بی‌صوتی، نشانه‌ای از هيچ، و سرانجام عددی برآمده از صفر است که اگر ادامه دهد، ناگزير است که بخواند:

يـک و دو و ســه و چـهـار

بـچـــه‌هــا آمــد بـهـــــار

پنج و شش و هفت و هشت

آفـتاب آمد، سـرمـا رفـت

نـه و ده - يـازده و دوازده

هلا- حيات دوباره سرزد

آيا عميق‌تر و بيش‌تر از اين، از صفر بايد رفت و تجزيه‌کرد تا باور نمود شعر هم می‌تواند آغاز حيات باشد؟! «تئوری حيات باشد؟!»

٭٭٭
هنر 

جهان، هستی، حيات، گيتی می‌تواند همچون آن تجسم فلسفی، اين‌بار تجسم ذهنی- معنوی نظمی باشد که درونش سخت و ناهموار، و برونش، صوتش دل‌نشين و پر استحکام است؛ چنان که «رودکی» گويد:
 


هموار کرد خواهی گيتی را

گيتی است کی پذيرد همواری...

يا آنگونه که فردوسی، واقع‌گرايانه‌تر و هولناک می‌گويد:

ز مادر همه مرگ را زاده‌ايم

همـه بنـده‌ايم ارچه آزاده‌ايم...!

و دوباره اکنون، هرآنگاه قول « نيچه» را درمورد هنرمند بپذريم، بنابراين، اينجا نيز هنرمند - شاعران‌مان (رودکی، فردوسی و ...) خود يک قطعه هنری‌اند! نمايی، شکلی، کاری، کاراکتری، توليدی، تولدی، ارزشی، شادی‌ای، نظمی، توازنی، صدايی، نتی، عددی و خلاصه بصيرتی‌اند انباشته از ناهمواری، بی‌نمايی، رنج، تباهی، مرگ، خاموشی، بی‌نوايی، بی‌نتی، بی‌نشانگی، بی‌عددی، هيچی و پوچی!
به سخنی ديگر، و برعکس و باژگونه، در اين حالت که هستی، حيات، گيتی، زندگی در ذات خود يک هيولا، يک شر، يک نيستی، يک شکست، يک نااميدی جوهری، يک تراژدی است که همچون «اسفنديار» و «اوديپ» و «هملت» و «ننه کوراژ» و ...، هرچه بيشتر بجويی، بيشتر در رنج و تباهی و مرگ فرو خواهی‌شد: پيروز شوی شکست خورده‌ای، متولد شوی مرده‌ای، به قله رسيدی در فرودی، همچون آن يونانيان در مصاف با ايرانيان، در مصاف با مهلک‌ترين قدرت آن عصر (ترس آن عصر) که پيروز شدند شکست خوردند، چرا که علم و هنر و فلسفهشان خشکيد، چرا که به آن نااميدی جوهری تازه بصيرت يافتند، فهمش کردند و بنابراين بی‌عمل شدند، آری، در اين حالت نااميدی جوهری، در اين بی‌عملی به قول «نيچه»: «هملتی»، اگر که هستی که ناگزير هستی، به هستی نه ورای و فرای پيروزی و شکست، بلکه در درون و بيش‌تر، در عين پيروزی و شکست معنی داده‌ای، چرا که با کارت تراشش داده‌ای، توليدش کرده‌ای، نظمش داده‌ای، قطعه‌ای هنری (شعارش، شعورش، شعرش) کرده‌ای، آغازش، راه حياتش کرده‌ای، «آرش»اش کرده‌ای:

دلم از مرگ بيزار است
که مرگ اهرمن‌خو آدمی‌خوار است
ولی آن‌دم که زاندوهان روان زندگی تار است
ولی آن‌دم که نيکی و بدی را گاه پيکار است
فرو رفتن به کام مرگ شيرين است
همان، بايسته‌ی آزادگی اين است!

آری! چگونه بگويم، با چه زبانی بگويم که شعرش کرده‌ای... راه حياتش کرده‌ای... «تئوری حياتش کرده‌ای»...!
و اگر صلابت و تزلزل‌ناپذيری «آرش»ی را قبول نداری، آيا شمارش‌های لرزان نخستين گام‌های کودکانه را قبول داری که می‌خواند:

يک و دو سه و چهار

بـچـه‌هـا آمـد بهار...؟!

٭٭٭
علم

علم، علم فيزيک، همچون فلسفه و هنر، جهان، هستی، حيات، کيهان را حداقل تا امروز، تجسم تئوريک‌-‌فيزيکال نظمی می‌بينند که به تعبيری درونش زبر و ناهموار و برونش شفاف و مرمرين است.
اين دو نگرش علمی(فيزيکی) به دو جريان بزرگ فيزيک نظری (Theoretical Physic )، در قرن گذشته، قرن بيستم، بر می‌گردد که، نگرش قديمی‌تر، يعنی جهان، حيات مرمرين بر اساس تئوری نسبيت از «اينشتين» استوار است، و دومين نگرش، يعنی جهان، حيات زبرين- ناهموار بر پايه‌ی نخست، نظريات دانشمندان شوروی و سپس «تئوری فيزيک کوانتوم» که پيش‌قراولان‌اش «پلانک» (M.Planck ) و «شرودينگر» (E.Schrödinger ) بودند.
از اين دو تئوری، نخستين جهان را دارای آغاز و پايانی می‌داند و ساختار آن را بر پايه‌ی نظمی، فرمولی (فرشته‌-‌خدايی) می‌بيند قابل شناخت، هرچند که تا پايان عمر جهان هم، بدان نظم (ظاهراً فرمول تجمع چهار نيروی هستی، يعنی «نيروی جاذبه» (Gravitation )، «نيروی الکترو مغناطيس» (Electromagnetism )، «نيروی ذره‌ای هسته‌ای اتم» (Schwache Kernkraft )، «نيروی عظيم هسته‌ای جهان» (Starke Kernkraft ) دست نيابيم، کشف‌اش نکنيم. (می‌گويند: «اينشتين» تا لحظه‌ی مرگش بر روی اين فرمول که از تکه‌پاره‌ها و برگ‌های يادداشت‌هايش بر روی ميز کارش، بر می‌آيد، کار می‌کرد.)
و دومين، دومين تئوری که جهان را بی‌آغاز و بی‌پايان می‌داند، ساختار هستی را بر مبنا و پايه‌ی امکانات، پيش‌آمدها (بی‌نظمی‌های) بی‌شماری که گاه قابل پيش‌بينی‌اند و اغلب غير قابل پيش‌بينی می‌بيند! و لذا، جهان، هستی، هستی ناهموار، جهان حوادث غيرمترقبه، بی‌نظمی‌های جوهری (هيولايی) است!
بنابراين، اين جا نيز در آغاز قرن بيست و يکم هم، می‌توان حداقل نظری، ساختار هستی را همان ديد که دو هزار و چندصدسال پيش «ارسطو» هيولا- ‌ماده / فرشته‌- ‌فرم فرموله‌اش کرده‌بود و يا بسيار پيش از او، انديشمندان شرقی خير و شر، بی‌نظمی و نظمش. به سخن ديگر، علم فيزيک، فيزيک نظری، که مادرش رياضيات، جده‌اش اعداد، بزرگ جده‌اش نما، نشانه، اصوات و بالاخره اُر (Ur ) جده‌اش صفر، يعنی به تعبيری «فضای خالی» (Empty Space سکوت، سکون (نيروانا)، بی‌صوتی، بی‌نوايی، بی‌نـُتی است و به تعبير ديگرهيولا، اگر قرار باشد که از خود بدر آيد، از سکوت، از بی‌نوايی بدر آيد، بايد که فرشته بخواند، يعنی موزون، دل‌نشين، هموار، با شعار، باشعور و با شعر بخواند، از شروع بخواند، يعني: يک و دو سه و چهار / بـچـه‌هـا آمـد بـهـار، يعنی انسان آمدی تو، تو حيات، تو هارمونی، تو نظم، تو کار، تو موسيقی، تو نقاشی، تو پيکرتراشی، تو تئاتر، تو فيلم، تو ...، تو ابزار، تو ماشين، تو سفينه، تو مير، تو يک قطعه‌ی هنری، تو يک نااميدی جوهری، تو فضای خالی. و چه...
و چه پارادوکسی.

پارادوکس
در اساطير يونانی آمده‌است که در آتن باستان، از تأثر و وحشتی که از سوزاندن برخی از محکومين به اعدام، در تماشاگران گردآمده در ميدان شهر ايجاد می‌شد، در پی چاره برآمدند؛ در ادامه‌ی چاره‌جويی، مجسمه‌سازی (پيکرتراشی) پای پيش گذارد و مشکل را با ساختن پيکری برنزی تو خالی از گاوی با گلويی سازمانند (نی-‌ ‌فلوت مانند) چاره نمود.
بدين‌ترتيب، زمانيکه محکومی را در شکم گاو فرو مي‌بستند و به زير شکم آتش می‌افروختند، فريادهای دلخراش و استغاثه‌های پردرد و سوز ناشی از سوختن محکوم، از طريق و بواسطه‌ی گلو- نای سازی گاو، تبديل به زيباترين ملودی‌ها می‌گشت، و در نتيجه تماشاگران با رغبت و شوق وافر بدين موسيقی دل‌نشين و سحرآميز، گوش فرا داده و در لذت آن غرق گشته و از خود بی‌خود، به رقص و پايکوبی می‌پرداختند! هيولا را فرشته می‌پنداشتند.
اما جالب‌تر آنکه، اتفاقی، پيش‌آمدی (از نوع پيش‌آمدهای تئوری کوانتومی)، يعنی اتفاقی غير قابل پيش‌بينی رخ مي‌دهد، و آن اين‌که روزی خود مجسمه‌ساز ( قطعه‌ی هنری)، محکوم به اعدام گرديده و در شکم همان گاو خود ساخته، او را مي‌سوزانند تا از نااميدی جوهری‌اش، از هيولايش (ذغال شدنش- سياه‌ چاه فضايی شدنش، صفر شدنش) فرشته بخواند. از صفر، از فضای خالی و در فضای خالی بخواند: يک و دو و سه و چهار / بچه‌ها آمد بهار؛ تا تماشاگر برقصد. تا هيولا، فرشته‌وار برقصد! تا فرشته، هيولا‌وار برقصد! و در اين حال چه سوء‌تفاهمی!

 

از چرخ به هرگونه همی دار اميد

وز گـردش روزگار می‌لرز چو بيـد

گفتی که پس از سـياه رنگی نبود

پس موی سياه من چرا گشت سپيد

آيا بيش‌تر از اين بايد گفت که «شعر تئوری حيات» يعنی چه؟!!

٭٭٭

باری. ظاهراً، هرچند که ما در اين‌جا، به راه (نقطه‌خيز) مشترک‌مان ميان فلسفه و هنر و علم که تا کنون توضيح داده‌ايم، رسيده‌ايم و تا حدی به حل مسئله‌ی خود که «شعر تئوری حيات» باشد، پاسخ گفته‌ايم، اما هنوز پاسخی برای آن حس، آن حافظه‌ی اسرارآميز و لاينحل در ميانه و در عمق شبکه‌ی حيات حافظی که در طرح مسئله، در مورد «شعر حافظ، نمايش جهانی حافظ» باشد، نرسيده، دست نيافته‌ايم.
بهرحال، به گمان من، برای دست‌يابی، يا حداقل نظاره‌ی آن حافظه‌ی اسرارآميز، بايد بر شد، بالا شد، به هوا شد؛ از روزمرگی، عوامانگی، خُرده‌بينندگی، خود‌مشغولی، و سرانجام از جهان سه‌بعدی و چهار‌بُعدی‌مان، رها شد، بايد از بالا نظاره کرد، حتی اگر آن بالا پايين باشد. بايد به جهان‌های چندين و چند بعدی: پنج‌بعدی، يازده‌بعدی، شانزده‌بعدی، بيست‌بعدی، بيست‌و‌شش بعدی و حتی n بعدی «گاس» (‌K.F. Gas ) و «ری‌من» (G.B. Riemann ) رياضی‌دانان آلمانی، و سپس به «تئوری سوپراسترينگ» (جهان با ساختاری مشبک‌- ‌سيمی/ هرشبکه يا هر سيم، همچون زمان و مکان و طول و عرض و ارتفاع يک بعد) روی آورد. به آن نظريه‌ای بايد انديشيد که ساختار جهان، ساختار کيهان را نه مرمر می‌بيند و نه چوب (نه تئوری نسبيت و نه تئوری کوانتوم)، نه شر مي‌بيند و نه خير، نه فرشته و نه هيولا، نه ماده و نه انرژی، نه پروتون و نه نوترون و نه الکترون، بلکه در تحليل و تجزيه‌ی نهايی، ساختار حيات‌-‌گيتی و صد البته سنگ و گياه و آب و آتش و حيوان و انسان و... را نما، حالت (Mode )، يعنی نُت (Note )، تحريرهای کليدی (Key Notes ) مي‌بيند که از ارتعاشات شبکه‌ها (سيم‌ها)، ابعاد که ناشی (شايد) از شکل انحنائی هستی است، توليد مي‌شوند. و چه فانتزی‌لندی از تبادلات، روندها، ايماژها، تحريرهای ناشی از راه‌های ارتباطی ميان شبکه‌ها (تونل‌های کرمی، از جمله پل صراط!) جهان‌ها، بعدهای بس متعدد با يکديگر...انسان، حيوان، گياه، سنگ، آب، آتش، موجودات اثيری ديگر جهانی، موجودات امروزی، ديروزی، فردايی و سرانجام، چه بگويم، هر چيزی و هرکسی که دائماً پی‌گير تجزيه و تجزيه‌شده و در آخر به نمايی، نوايی، نتی، صدايی، عددی، صفری رسيده، يعنی در ورطه‌های بی‌انتها (سياه‌چاه‌های فضايی) فروشده، و دوباره ارتعاشات و بناگزير ترکيب و ترکيب و ترکيب، يعنی دوباره نما و حالت و نت و ايماژ و روح و آب و آتش و سنگ و گياه و حيوان و انسان و سايه و رويا و کـابوس و شيون‌ها و سرودهـای ميـليارد ميـليارد سالی گم‌گشته در فضا- ابـعاد (شـبکـه- سيم‌های) n تعدادی. و دوباره روز از نو و روزی از نو. تجزيه‌ها و ظهور نماها، نواها، نت‌ها، صداها، اعداد و سرانجام صفرها، يعنی ورطه‌های بی‌انتها (سياه‌چاه‌ها)، و دوباره و دوباره و دوباره. آه که چه روندی، چه کنسرتی! چه منظومه‌ای! چه نمايشی! چه رقص مرگی! چه رقص تولدی! چه تراژدی- کمدی: بی‌داد- دادی!
و اين کنسرت- بازی عظيم هستی- نيستی (دهری- حياتی) را که «فيثاغورث» موزيک ستارگانش، صدای رقص ستارگانش ناميد و ديگران چه و چه و چه تا انی‌ما (Anima - نفس/ روان) تا رازباورهای «مولانا» و تا تعقلات «هگلی» و سرانجام تا خدای، خوشبختانه آخرين پيامبر (الله)، ما با توجه به راهی که تا کنون کوبيده و طی کرده‌ايم و اکنون برشده، بالا شده، از بالا نظاره‌گريم، چه مي‌توانيم به ناميمش به جز نظم، اما نظمی بيومکانيکی، بيگانه با نظمی مکانيکی که فيلسوفان قرون هفده و هجده بدان معتقد بودند.
آری! زيستی نظمی در زيستی نظم بی نظمی خود، زنده فرشته‌ای در زنده هيولايی خود. آری! آن حس، آن حافظه‌ی اسرارآميز و لاينحل را می‌گويم، آن زنده نظم در زنده نظم ‌بی نظمی خود، آن  بيونظم بيوحرکت هدفمند در خود، آن بيوکار: بيوارتعاشی در بيوسيم- تارهای (شبکه‌ها/n بُعدفضاهای) کيهانی؛ يا برعکس، بيوسيم- تارهای کيهانی به‌ارتعاش درآمده از بيوارتعاشی!
به سخن ديگر و مشخص‌تر و خلاصه‌تر: بيوارتعاشی (حالتی، تپشی، حساسيتی) در ورطه‌های وجودت، در سياه‌چاه‌های کيهانی‌ات، يعنی زخمه‌ای در هيولا، n بُعدتارهای ناشناخته‌ی وجودت که وادارت می‌کند بخوانی تا فرشته شوی، شعوری شوی، شعر شوی، شروع شوی! جرقه‌ای در ظلمت خويش شوی، بصيرتی از درون بی‌بصيرتی (تباهی) خويش، از نااميدی جوهری خويش! و هر چه سخت‌تر زخمه خوری، تو بناگزير پُرطنين‌تر خواهی سرودن در آستانه‌ی خويش، از هيولا، از صفر خويش:

يـک و دو و ســه و چـهـار

بـچـــه‌هــا آمــد بـهـــــار

پنج و شش و هفت و هشت

آفـتاب آمد، سـرمــا رفت

نـه و ده - يـازده و دوازده

هلا- حيات دوباره سرزد

همين‌قدر ساده و همين‌قدر عميق. آن حافظه‌ی اسرارآميز را می‌گويم.

٭٭٭
نتيجه

زمانی بود که به‌علت اختصار شناخت بشری، فلسفه همه‌چيز بود: هم علم بود و هم هنر و هم خودش، هر سه باهم. و چنين بود که فيلسوفان، از جمله، و در مورد بحث ما، برتر از همه‌شان «فيثاغورث»، موسيقی (نت، نما، اعداد) را صدای ستارگان، صدای هستی می‌دانست. در طول زمان و طی پروسه‌هائی طولانی و پيچيده، بتدريج علم و هنر از دلِ فلسفه برآمده (زائيده‌شده) و جدا گرديدند و هر کدام صدها و بلکه هزاران شاخه‌ی شناخت بشری و کيهانی! و چنين شد که هنر موسيقی شد، اعداد پايه و مبنای رياضيات، و شناخت مقوله‌ای فلسفی و ...
و اکنون، دوباره، اينان بهم و دَرهَم می‌آيند. اما، اين اختلاط و حتی ترکيب، برخلاف دوران نخست، نه آن که نتيجه‌ی کمی و کمبود شاخه‌های شناخت بشری، بلکه نتيجه‌ی آگاهی عميق درباره‌ی ارتباطات درونی‌اشان، ارتباطات اُرگانيک ميان فلسفه و علم و هنر (و شاخه‌ها و شبکه‌های بس متعددشان) و راه‌های عملی تبديل‌شان به يکديگر است.
به سخن ديگر، آن ارتباط درونی و الهامی که فيلسوف- هنرمند- دانشمند عصر عتيق در فلسفه ميان شاخه‌های گوناگون شناخت بشری می‌ديد و در جستجوی توضيح‌شان بود، و لاجرم جملگی را يکی می‌گرفت، در فلسفه خلاصه می‌نمود، امروزه، مدت زمانی طولانی است که کشف، و حتی ايجاد گرديده و آگاهانه اعمال و به کار برده‌می‌شود.
امروزه، ورزش اسکی (ترکيبی از دانش بدن و دانش ابزار)، هنر رقص هم به‌شمار می‌رود؛ همان‌طور که يک شناگر را به‌عنوان يک بالرين، و يک انقلابی اجتماعی، يک «لنين» (W.I. Lenin ) را به‌حيث يک فيلسوف قدر می‌نهند؛ و همچنين است يک زيست‌شناس (مثلاً «داروين»C. Darwin  و يک رياضی‌دان (مثلاً «برتراند راسل»B. Russel ) را به‌عنوان يک فيلسوف.
شعر فيزيکال- فضايی (شعربدنی- ابزاری) می‌سرايند؛ يک بازيگر تئاتر بايد که در کنار تبحرهای ديگر، از جمله رقص و خوانندگی، يک ورزشکار (مثلاً بوکسور) ورزيده هم، باشد. و يک بازيگر فوتبال، يک هنرمند برجسته تا اين ضرب‌المثل مصداق يابد که: «چينی‌ها بازی فوتبال را اختراع کردند،انگليسی‌ها قواعد آن را وضع نمودند و برزيلی‌ها آن را هنر ساختند.»
امروزه، يک سفينه‌ی فضايی را، چنان‌که اشاره‌ رفت، يک قطعه (کار) هنری هم می‌بينند، همانگونه که يک ماشين را! و چنين است که می‌توان هر ماشين، هر «مرسدس بنز»، هر «پژو» و...را يک واژه‌ی شعری ديد که در اتوبان‌ها، که جای بندها و وزن‌های شعری به شمار مي‌روند، مي‌سرند و می‌سرايند! و لذا يک کارگررا يک شاعر بيومکانيک، و بيش‌تر، کارگران يک کارخانه‌ی ماشين‌سازی (ابزار سازی) و يک جامعه را، همچون جامعه‌ی آلمانی يا ژاپنی و يا ...شاعرانی ديد که شعر کلکتيو- بيومکانيکی می‌سرايند، با ماشين‌ها و اتوبان‌های‌شان (رانندگان خوانندگان آن‌ها و مسافران شنوندگان) شعری فيزيکال را ابداع نموده‌اند و ديگر، لذا، کم‌تر نياز به شاعران کلام باز دارند که بی‌جهت، اگر نه همه‌شان، اکثرشان در کوه و صحرا و در و دشت، و يا در جنگل شهرها ولگردی مي‌کنند، و يا در خلوت خانه و اطاق‌های‌شان خوابگردی.
و چنين است که شعر هم می‌تواند يک تئوری شود، يک تئوری علمی، يک نظريه‌ی فلسفی با عنوان «شعر تئوری حيات».
و آيا اين کندوکاو هرچند بسيار فشرده و مختصر، کافی نيست تا باور کنيم، حداقل به آستانه‌ی بهار رسيده‌ايم:

يـک و دو و ســه و چـهـار

بـچـــه‌هــا آمــد بـهــــار

پنج و شش و هفت و هشت

آفـتاب آمد، سـرمــا رفت

نـه و ده - يـازده و دوازده

هلا- حيات دوباره سرزد

مجـيـدفلاح‌زاده                                                                                                                         ۱ نوامبر ٢۰۰۸

چاپ کنید

 

رسانه هنروادبیات پرس لیت | Create Your Badge
 

به صفحه خود در فیس بوک پیوند دهید:Share  

بازگشت به صفحه نخست