تماس با سردبیر: gilavaei@gmail.com تماس با نویساد:perslit@gmail.com درباره ما بایگانی پیوندکده سیاسی / ویژۀ انقلاب کتابخانه ادبیات بومی هنر داستان شعر
دوستان، یاران و خوانندگان گرامی، خواهشمندیم هنر و ادبیات پرس لیت را به دیگران نیز معرفی کنید
اورمزدشید  ۲۷ خرداد ۱۳۹۵ - ۱۶ ژوئن ۲۰۱۶

موزه میراث روستایی گیلان؛ موزه‌ای نو در ایران

سیاوش نوروزی
روزنامه نگار

دیدن تمام روستاهای گیلان روزها و هفته‌ها زمان می‌برد، اما در شمال شهر رشت وسط پارک جنگلی ۱۴۸۰ هکتاری سروان موزه‌ای ساخته شده که نمونه همه روستاهای گیلان از روستاهای جلگه‌ای تا روستاهای کوهستانی را کنار هم جای داده و در چند ساعت می‌شود کل روستاهای گیلان را گشت.

تمام بناها اصل است، یعنی همه ساختمان‌ها از روستاهای مناطق مختلف گیلان به این موزه منتقل شده است. بناهای بزرگی که آدمی در شگفت می‌ماند چطور این بنای به این عظمت به اینجا منتقل شده و چطور دوباره سرهم شده است بدون این که کمترین آسیبی به بنا وارد شده باشد.

این موزه در ۱۷ کیلومتری شهر رشت در کنار جاده تهران در پارک جنگلی سراوان قرار دارد. در ورودی این موزه خانمی لباس قاسم‌آبادی رنگی زیبایی پوشیده و منتظر است تا روستاهای گیلان را به مشتاقان نشان بدهد. او راهنمای موزه میراث روستایی گیلان است که در ایران نمونه ندارد. موزه‌ای که شاید میراث زلزله خرداد سال ۶۹ باشد. زلزله‌ای که در ۳۱ خرداد ۶۹ بخش‌هایی از شمال گیلان و زنجان را لرزاند و شهرهای منجیل، رودبار و شهرهای اطراف را با خاک یکسان کرد. آن زلزله بیشتر از ۳۵ هزار نفر را کشت، ۲۰۰ هزار خانه را ویران و بیش از ۵۰۰ هزار نفر را بی‌خانمان کرد.

اولین چیزی که خانم راهنما می‌گوید، نام دکتر محمود طالقانی عضو هیئت علمی دانشگاه تهران است. کسی که بعد از زلزله مأمور شد تا به همراه گروهی از دانشگاه‌های تهران و گیلان اثرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی زلزله را بررسی کنند. این گروه وقتی کارشان را شروع کردند متوجه آسیب‌های جدی‌تری غیر از زلزله شدند.

گزارش آنها نشان می‌داد که بافت مناطق روستایی همانند مناطق شهری از دهه بیست به بعد، به بهانه پیشرفت و خروج از عقب‌ماندگی، به شدت آسیب دیده‌اند و زلزله و دیگر حوادث طبیعی فقط تخریب مناطق سنتی را تشدید کرده است و گرنه تخریب میراث مادی و معنوی روستاها از خیلی وقت پیش‌تر شروع شده بود.

این گروه به این نتیجه رسید که حفظ و نگهداری از میراث فرهنگی و معنوی روستایی در زادگاه اصلی‌اش غیرممکن است و برای همین پیشنهاد کرد تا موزه‌ای از میراث فرهنگی روستایی گیلان در پارک جنگلی سراوان ساخته شود.

مثل همه کارهای دیگر در ایران، این طرح سال‌ها در پیچ و خم مسائل اداری خاک خورد تا این که بالاخره در اوایل دهه ۸۰ ساخت موزه میراث روستایی در محوطه ۴۵ هکتاری شروع شد و اولین بخش آن اردیبهشت ۱۳۸۴ به بهره برداری رسید.

طرح ساخت موزه شبیه طرح‌هایی بود که بعد از جنگ جهانی دوم در اروپا با هدف حفظ بنیان‌های فرهنگی، سنتی، معماری و میراث روستایی اجرا شده بود. در موزه میراث روستایی گیلان به گفته آقای طالقانی از تجربه کشورهای اروپایی، به خصوص فرانسه، آلمان و سوئیس استفاده شده است، اما این کار با بومی کردن و در واقع "ایرانی کردن و گیلانی کردن" تجربه اروپا انجام شده است.

تقسیم‌بندی روستاها

بر اساس مطالعات انجام شده، موزه میراث روستایی گیلان بر اساس نوع معماری بومی روستایی، فرهنگ و فعالیت‌های کشاورزی به ۹ حوزه تقسیم شد. دو حوزه اصلی شرق و غرب که هر کدام به چهار شاخه ساحلی، جلگه‌ای، کوهپایه‌ای و کوهستانی تقسیم شده‌اند.

۹ بخش روستایی موزه بازسازی شده است: روستای جلگه شرق، روستای جلگه غرب، روستای جلگه مرکز، روستای کوهپایه شرق، روستای کوهستان شرق، روستای کوهپایه غرب، روستای کوهستان غرب، ساحل شرق و ساحل غرب.

هر بخشی از موزه به شکل یک روستا ساخته شده است به این معنی که در هر روستا چند بنا در مناطق مختلف انتخاب شده و به این محل انتقال یافته است. این بناها به طور میانگین بیشتر از یکصد سال قدمت دارند. هر بنا از محل اصلی آن در روستا انتخاب، بعد کل بنا واچینی شده و دوباره بعد از انتقال به محل موزه، دوباره چینی شده است. یعنی عین همان بنا با همان شکل با همان وسایل دوباره ساخته شده است.

جذاب‌ترین بخش‌های موزه هم همین بناهایی است که هر کدام داستان خود را دارد. بیشتر از ۸۰ بنا هم اکنون در موزه ساخته شده و هر کدام از این بناها از یکی از روستاهای گیلان به موزه منتقل شده است.

هر خانه به اسم صاحب اصلی آن معرفی شده است. مثل مجموعه مسکونی حاجت پور، مجموعه مسکونی آصفی، محمد نژاد، بهزدادی، رستمی و... راهنمای موزه توضیح می‌دهد که این خانه در کدام منطقه بوده، صاحب آن چه شغلی داشته و نحوه زندگی و امرار و معاش این خانواده چگونه بوده است؟

در میان خانه‌ها همه جور خانه‌ای هست، خانه کشاورز و خانه ارباب. خانه کشاورز فقیر و خانه کشاورز متوسط و متمول.

اسکلت خانه‌ها چوبی و گاه گل است و پوشش سقف آن چوب (لت)، نی یا گالی، ساقه‌های برنج و سفال است. برخی از خانه‌ها در مناطق جلگه‌ای، روی تعدادی کنده درخت قرار دارد که مانع آبگرفتی می‌شود و در مقابل زلزله مقاوم است. اکثر خانه‌ها ایوان‌های بزرگی دارند که به تلار معروف است.

قدمت بناهای این موزه بین ۶۵ تا ۱۸۰ سال است. بنابه گفته طراحان این موزه، این خانه‌ها اغلب دو برف سنگین و یک زلزله بزرگ را تجربه کرده‌اند ولی همچنان سرپا هستند و نشانی از آسیب دیدگی در آنها دیده نمی‌شود.

علاوه بر خانه‌های روستایی، بناهای جانبی آنها نظیر انبار برنج، تلمبار و طویله نیز به همان شکل روستایی دوباره ساخته شده است. در میان این بناها انبارهای برنج که به آنها کندوج می گویند از همه جذاب‌تر است. کندوج ساختمانی مربع شکل است که بر روی چهار ستون بزرگ در ارتفاع چند متری قرار دارد. علت ساخت آن بر روی چهار ستون این بود که مانع از نفوذ رطوبت به شالی شود و علاوه بر آن ستون‌ها طوری طراحی شده‌اند که موش نتواند وارد انبار برنج شود.

در محوطه ساختمان‌ها نیز باغچه برای سبزی کاری و حتی شالیزار درست شده که در فصول مختلف، در آن سبزی و انواع صیفی جات و برنج با وسایل سنتی کاشته می‌شود. در بخشی از موزه، باغ چای، توتستان و نارنجستان ایجاد شده که نشان دهنده نحوه زندگی کشاورزی روستاهای گیلان است.

در بخشی از موزه هم مسجد روستایی، مدرسه، قهوه خانه سنتی، کارگاه آهنگری ساخته شده است.

موزه میراث روستایی گیلان با وجود نوپا بودن، مشتاقان زیادی دارد و در فاصله ده سال به یک مرکز بزرگ گردشگری در منطقه تبدیل شده است.

این موزه که در نوع خود در ایران بی‌نظیر است به گفته آقای طالقانی به این دلیل ساخته شده که "نسل جدید از ۵۰ سال پیش به این سو با میراث پدران و پدربزرگان خود قهر کرده و در یک رفتار لجوجانه به تخریب آثار گذشته پرداخته است. به بهانه مدرنیته این فکر در او ایجاد شده که هرچه مربوط به گذشته و سنتی است بی ارزش است و حتی ارزش مطالعه هم ندارد. حال آن که ما در میراث خود دانش و تجربه‌ای داریم که هنوز ناخوانده مانده و به کار امروز می‌آید."

به گفته آقای طالقانی، موزه میراث روستایی گیلان، موزه اشیاء نیست، بلکه محل نمایش بخشی از زندگی مردمان یک سرزمین در دوره‌ای خاص است تا نسل حاضر را با دانش و تجربه گذشتگان آشتی دهد."

http://www.bbc.com/persian/iran/2016/06/160616_l10_sn_gilan_rural_heritage_museum

رسانه هنروادبیات پرس لیت | Create Your Badge
 

به صفحه خود در فیس بوک پیوند دهید:Share  

بازگشت به صفحه نخست