تماس با سردبیر: gilavaei@gmail.com تماس با نویساد:perslit@gmail.com درباره ما بایگانی پیوندکده   کتابخانه ادبیات بومی هنر داستان شعر
دوستان، یاران و خوانندگان گرامی، خواهشمندیم هنر و ادبیات پرس لیت را به دیگران نیز معرفی کنید سه شنبه ۲۸ فروردين ۱۳۹۷ - ۱۷ آپريل ۲۰۱۸

'صنعتگر، شاعر و شازده'، روایتی از زندگی بهمن محصص

صبا زواره ای / پژوهشگر هنر

محصص

بهمن محصص متولد اسفند ۱۳۱۰ در رشت، نقاش، مجسمه‌ساز پیشروی ایرانی بود که پیش از انقلاب در ایران بسیار مطرح بود و در سال‌های بعد از انقلاب چنان که گفته می‌شود بیشتر آثار خود را از بین برد و در نهایت در ۷۹ سالگی در رم، ایتالیا در انزوا درگذشت.

در برنامه‌ بهمن محصص که بنیاد میراث ایران برگزار کننده‌ اش بود، مراد منتظمی درباره کارهای این نقاش و مجسمه ساز معروف ایرانی سخنرانی کرد. آقای منتظمی نمایشگاه‌گردان (کیوریتور) و کارشناس هنر خاورمیانه در موزه تیت مدرن لندن و پژوهشگر تاریخ هنر است که بخشی از پژوهشش بر هنر دوران مدرن در ایران ‌متمرکز است.‪‬

‬بهمن محصص متولد اسفند ۱۳۱۰ در رشت، نقاش، مجسمه‌ساز پیشروی ایرانی بود که پیش از انقلاب در ایران بسیار مطرح بود و در سال‌های بعد از انقلاب چنان که گفته می‌شود بیشتر آثار خود را از بین برد و در نهایت در ۷۹ سالگی در رم، ایتالیا در انزوا درگذشت.

مراد منتظمی در بخشی از سخنرانی ا‌ش به تاثیر وقایع سیاسی تاریخ معاصر ایران بر محصص پرداخت. به زعم او "با آن که انقلاب ۵۷ بر سبک زندگی و کار این هنرمند موثر بود و در موردی مجسمه‌ عظیم او در برابر تئاتر شهر برچیده و نابود شد، اما در این زمان سال‌ها بود که محصص از ایران دل بریده بود. تاثیر عمیق‌تر و اصلی را کودتای ۱۳۲۸ بر زندگی و جهان‌بینی او گذاشت. برای او مانند بسیاری دیگر از روشنفکران زمانه‌ اش، محمد مصدق، قهرمانی ملی بود و در پی تاثیری که کودتا بر او گذاشت بود که برای نخستین بار از ایران خارج شد".

شاید از این زمان است که محصص کم‌کم به درک پیچیده‌تری از مناسبات جهان غرب و شرق در کارهایش می‌رسد، به دلیل سفرهای متوالی به گوشه کنار جهان، از یونان تا افریقا و از ویتنام تا امریکا؛ سفرهایی که گاه صرفا در جهان کاری و تخیل نقاش رخ دادند. شاید همین‌ کنکاش‌ها در جهانی فرای "وطن" بود که از وی هنرمندی جهان-وطن ساخت. کسی که با کارهایش میان رنسانس ایتالیا، یونان باستان و ایران مدرن پل می‌زند و همین امر کار او را از منظر رابطه تاریخ هنر شرق و غرب و در بحث مدرنیسم بین‌المللی مهم می‌کند. نوعی آگاهی غیر تک‌بعدی از تاریخ و تمدن‌های جهان در کار حرفه‌ای‌ش نمود دارد که دوره‌های تاریخی را پشت هم در ترتیبی زمانی تثبیت نمی‌کند بلکه تاریخ را مدام در پویایی و شدن درمی‌یابد.

محصص اگرچه نگاه بسیار منتقدانه و سرسختی به وضعیت سیاسی زمانه‌ش داشت، از عضویت در هر گروه سیاسی و وابستگی ایدئولوژیک خودداری کرد. عضویت او در گروه‌های هنری مختلف از جمله انجمن هنری "خروس جنگی" -گروهی متشکل از همه شاخه‌های هنری که در ۱۳۲۸ آغاز به کار کرد- و یا "گروه پنج" -همراه با سهراب سپهری، پرویز تناولی، ابولقاسم سعیدی، حسین زنده‌رودی- عمر طولانی‌ای نداشت. به طور کلی او را آدمی جمع‌گریز و گوشه‌گیر می‌دانند که به سادگی در هر جمع و گروهی نمی‌گنجید. در سال‌های پایانی عمرش تعداد بسیار معدودی از هم‌نسلانش با او در ارتباط بودند، اما هنگام مرگش بسیاری در ایران گمان می‌کردند او مدت‌ها پیش از این درگذشته است.

محصص

نمایی از فیلم 'فیفی از خوشحالی زوزه می کشد' درباره بهمن محصص

مراد منتظمی به درک عمیق محصص از ادبیات و شعر فارسی و ارتباط‌ش با شاعران هم‌دوره‌ اش اشاره کرد. از جمله شاعرانی که دوستی عمیقی با هم داشتند و نقاشی و شعر در جهان هر دو جایگاه ویژه‌ای داشت،‌ سهراب سپهری بود. نامه‌های زیادی این دو با هم ردوبدل کرده‌اند که گویای عمق این ارتباط است. اما کسی که جایگاهی یگانه در ذهن و زندگی محصص پیدا کرد و حتی یادش تا سال‌های پایانی و عزلت‌نشینی او را همراهی کرد، نیما یوشیج بود. منتظمی به صحنه‌ای از فیلم "فی‌فی از خوشی زوزه می‌کشد" -مستندی از زندگی محصص ساخته میترا فراهانی- اشاره کرد که در آن می‌بینیم که وقتی از همه کناره گرفته است در اتاق خالی کارگردان از او می‌پرسد چه کسی بیشتر از دیگران در این اتاق حضور دارد پاسخ می دهد: نیما.

سخنران در اهمیت این فیلم گفت: "اگر امروز من اینجا درباره محصص صحبت می‌کنم، یا اگر این موزه و آن گالری نسبت به کارهای محصص بسیار علاقه‌مند و کنجکاو شده‌اند، به خاطر این فیلم است که شخصیت بی‌نظیر بهمن محصص را دوباره کشف کرده و به ما نشان داده است."

در ارتباط با همین پژوهش‌ها بر آثار و زندگی محصص، نمایشگاهی از آثار او در ماه سپتامبر آینده در گالری "موزاییک رومز" لندن برگزار خواهد شد. همزمان با برپایی این نمایشگاه، مراد منتظمی از کتابی رونمایی خواهد کرد که طی سال‌ها پژوهش بر کار محصص گردآوری کرده با عنوان "صنعت‌گر، شاعر و شازده". کتابی که تلاش دارد مجموعه ای کامل و جامع از همه‌ اسناد و مقالات و آثار مربوط به محصص باشد.

در توضیح انتخاب این عنوان آقای منتظمی توضیح می‌دهد که محصص وقتی خودش را صنعتگر می داند، فقط به خاطر نوع کارش و فعالیتش نیست، بلکه در واقع به نوعی انکار و فاصله‌گیری از بازار هنر جهان است. برای او خیلی مهم بود که چه بر سر آثارش می‌آید. برای همین خریدارانش را خودش با وسواس انتخاب می‌کرد. نمی‌خواست بگذارد کارهایش به کالایی لوکس برای تجارت تبدیل شود و هدفش از انهدام بخش بزرگی از آن هم همین بود و می‌گفت: "من کارهایم را خراب کردم چون دیگر به درد نمی‌خورد. [...] اجازه نمی‌دهم کسی از کارهایم پول دربیاورد."

همچنین محصص شاعری است که نقاشی می کند و ذهنیت بسیار شاعرانه‌ای دارد. به زعم منتظمی خوش‌پوشی، پرهیز از جمع، رفتار آریستوکرات مآبانه و نگاه از بالا به پایین محصص به دیگران او را به یک شازده‌ تبدیل می‌کند.

هنرمندی که در سال ۱۳۸۹ در خانه‌ اش در رم درگذشت، امروز شخصیتی بسیار مهم در تاریخ هنر مدرن و معاصر ایران محسوب می‌شود و معمایی که بسیاری را به کشف خود می‌خواند.

.http://www.bbc.com/persian/arts-43795412

بهمن محصص؛ پیشرو و مردم‌گریز

پوریا ماهرویان
  • 29 ژوئیه 2010 - 07 مرداد 1389

بهمن محصص (1389-1310)

بهمن محصص، نقاش و مجسمه ساز ایرانی شامگاه چهارشنبه، ششم مرداد در خانه اش در رم درگذشت.

او هنگام مرگ 79 سال داشت و از سال 1348 در ایتالیا زندگی می کرد. ظاهرا دلیل مرگ او عوارض ناشی از بیماری ریوی بوده است.

محصص در اسفند 1310 در رشت به دنیا آمد و نقاشی را در نوجوانی نزد حبیب محمدی، نقاش گیلانی که هنر آموخته آکادمی هنر مسکو بود، آغاز کرد.

محصص پس از مهاجرت به تهران کارش را در کارگاه نقاشی جلیل ضیاپور ادامه داد و به انجمن هنری - ادبی خروس جنگی پیوست.

این انجمن که به همت ضیاپور تاسیس شده بود، قصدش معرفی هنر نوین و مقابله با سنتهای دست و پاگیر در هنر و شعر بود. کسانی چون سهراب سپهری، نیما یوشیج، هوشنگ ایرانی و غلامحسین غریب از دیگر هنرمندانی بودند که با این انجمن همکاری داشتند.

محصص در تهران مدتی نیز در دانشگاه هنر تحصیل کرد و در سال 1333 به ایتالیا رفت و تحصیلاتش را در آکادمی هنر رم ادامه داد و چندی نیز نزد فورچو فراتزی، نقاش مشهور ایتالیایی به آموختن نقاشی ادامه داد.

در این سالها بود که در کنار کسانی چون حسین سرشار، مرتضی حنانه و فهمیه راستکار علاوه بر تحصیل به دوبله فیلمهای اروپایی به فارسی مشغول بود و در واقع جزو اولین کسانی بود که صدای شان بر روی فیلمهای اروپایی شنیده شد.

ترجمه آثار نویسندگانی چون لوئیجی پیراندلو، اوژن یونسکو و ژان ژنه و همینطور کارگردانی تئاتر از دیگر فعالیت های هنری محصص در کنار نقاشی و مجسمه سازی بود.

محصص در سالهای اقامت در اروپا به طور مداوم آثارش را در بینال ونیز و نمایشگاه های مختلفی در پاریس به نمایش گذاشت.

پیشرو و گریزان

عقاب کور اثر بهمن محصص

او جزو نخستین نقاشان و هنرمندان ایرانی بود که نقاشی را به شیوه غربی آموختند و آن را با نگاهی شرقی آمیختند.

از این نسل می توان به محسن وزیری مقدم و حسین زنده رودی نیز اشاره کرد؛ کسانی که این توانایی را داشتند که نقاشی ایرانی را با استفاده از تکنیک غربی به مخاطب غیر ایرانی بشناسانند.

محصص در سالهای اولیه دهه چهل مانند بسیاری دیگر از هنرمندان جوان ایرانی که با تحصیل در غرب به قصد راه اندازی موجی نو در هنر ایران به وطن باز می گشتند، راهی ایران شد.

اما آن سالها شرایط مناسبی برای هنرمندانی نبود که قصد نوآوری در هنر ایران داشتند؛ جامعه بسته ایران، سانسور دولتی و نگاهی سنتی به مقوله هنر، بسیاری از این هنرمندان را پس زد، از جمله کسانی چون بهمن محصص، حسین زنده رودی، فرهاد مشکات ( آهنگساز و رهبر ارکستر) و احمد فاروقی قجر (فیلمساز).

بسیاری از آنان چند سالی بیشتر دوام نیاورند و برای همیشه ایران را ترک گفتند؛ یا در هجرت در گوشه ای کار خود را ادامه دادند و یا از پس مشکلاتی که یک هنرمند خود تبعیدی با آن رو به رو است بر نیامدند و از ذهن ها پاک شدند.

بهمن محصص با آنکه به دسته هنرمندان مهاجر پرکار تعلق داشت، اما با کمتر کسی در مراوده بود و گوشه نشینی را به حضور در محافل هنری، به خصوص ایرانی ترجیح داد؛ خصلتی که به وضوح در آثار او، بویژه در مجسمه هایش مشهود است.

چیزی که آثار محصص را از بسیاری از نقاشان ایرانی جدا می کرد علاوه بر تکنیک منحصر به فرد او در میان نقاشان ایرانی، نگاه تیره و تلخ او در آثارش بود.

بسیاری از کارهای اولیه محصص از نظر تکنیکی به آثار نقاشان دهه بیست و سی میلادی اروپایی نردیک است و رگه هایی از کارهای پیکاسو و دیگر نقاشان کوبیسم در آثار او دیده می شود.

شاید به همین دلیل بسیاری از نقاشان و هنرشناسان ایرانی، بهمن محصص را کامل ترین نقاشی ایران با استانداردهای اروپایی می دانند.

غلامحسین نامی، نقاش که سالهایی طولانی با محصص دوستی داشت، در گفت و گویی با بی بی سی مهمترین ویژگی محصص را اکسپرسیون در کار هایش و همچنین تغییر فرم و شکل در طبیعت می داند و از او به عنوان اثر گذارترین هنرمند ایران نام می برد.

آقای نامی می گوید که محصص زبان هنر شرق و غرب را می فهمید و آن را با تکنیک اروپایی به خوبی به تصویر می کشد. به عقیده او کمتر هنرمند ایرانی از این دومقوله بهره مند است.

آقای نامی گفت: "محصص طراح بسیار خوبی بود و رنگ و طبیعت را به خوبی می شناخت."

طنز تلخ و پنهان

مسجمه نی لبک زن، اثر بهمن محصص که در محوطه تئاتر شهر تهران قرار داشت اما چند سال پیش این مجسمه را که آسیب دیده بود از جای خود درآورند و مدتها در انبار نگهداری می کردند

غلامحسین نامی از نظر محتوا، طنز پنهان را مشخصه آثار محصص می داند؛ طنزی که به گفته او ریشه خانوادگی داشته و بازتاب تلخی ها و دشواری هایی بوده که محصص با آن رو به رو بوده است.

شاید از این نظر بتوان طنز محصص را با طنز صادق هدایت مقایسه کرد که هر دو گریزان از جامعه خود، آن را به استهزا می گرفتند و خود را هیچگونه همگن با آن جامعه نمی دیدند.

کارهای محصص را می توان به دو بخش تقسیم کرد، قبل از مهاحرت به ایتالیا و بعد از آن. در کارهای اولیه ظرافت و دقت در طراحی ها و انتخاب دقیق رنگ ها که عموما از شامل رنگهای کدر و تیره استفاده می شد، دیده می شود.

اما در کارهای متاخر او یک روحیه آنارشیستی دیده می شود؛ با قلم های که گویی از سر خشم بر روی بوم کوبیده شده اند و رنگهای تند و متعددی که بر روی بوم منفجر شده اند و نشانی از کارهای اولیه اش ندارند.

غلامحسین نامی در پاسخ به این سئوال که دلیل تغییر ناگهانی در این مقطع چه بود گفت که شاید این تغییر ناشی از عدم تعادل روحی محصص بود که در آن همیشه با یک تلخی مخصوص خود او همراه بود.

او می گوید رسیدن از نقاشی با بافت های ملایم و انتخاب رنگهای نزدیک به طبیعت به نقاشی های که انفحار رنگهاست، ناشی از همین روحیه است.

آقای نامی درباره این ویژگی روحی او گفت: "بهمن حتی با حرف زدنش هم همه را غافلگیر می کرد و ناگهان با چند کلمه سقف را بر سرت خراب می کرد."

بهمن محصص در سال 1348 ایران به قصد اقامت همیشگی در ایتالیا ترک کرد و پس از آن فقط دو بار به ایران سفر کرد و مدتی را، باز هم دور از همه، در رشت گذارند.

محصص در سالهای اقامت در رم بیشترین فعالیت خود را بر روی مجسمه سازی متمرکز کرد.

نقاشی های آوانگارد بهمن محصص جزو آثار معتبر نقاشی مدرن ایران محسوب می شود. چندی پیش تعدادی از آثار او در کاخ نیاوران به نمایش گذاشته شد. قرار بود نمایشگاه بزرگی از کارهای بهمن محصص در موزه هنرهای تهران برگزار شود.

http://www.bbc.com/persian/arts/2010/07/100729_l11_bahman_mohasses
رسانه هنروادبیات پرس لیت | Create Your Badge
 

به صفحه خود در فیس بوک پیوند دهید:Share  

بازگشت به صفحه نخست