تماس با سردبیر: gilavaei@gmail.com تماس با نویساد:perslit@gmail.com درباره ما بایگانی پیوندکده   کتابخانه ادبیات بومی هنر داستان شعر
دوستان، یاران و خوانندگان گرامی، خواهشمندیم هنر و ادبیات پرس لیت را به دیگران نیز معرفی کنید   يکشنبه ۱۷ ارديبهشت ۱۳۹۶ - ۷ مه ۲۰۱۷

مارلین دیتریش: از ستاره‌ای افسونگر تا انزوایی اندوهبار

علی امینی نجفی / منتقد هنری

دیتریش

مارلین دیتریش تا پیش از "فرشته آبی" (۱۹۲۹) در چند فیلم ظاهر شده بود، اما با این فیلم بود که به محبوبترین هنرپیشه سینمای آلمان، که در اروپا بهترین بود، مبدل شد. در این فیلم نقش اصلی با امیل یانینگز بود، استاد محترمی که خواننده و رقاصه‌ای بی‌باک به نام "لولا لولا" زندگی او را سیاه می‌کند

جهان سینما به ویژه در هالیوود ستارگان زیادی عرضه کرده است‌: بت‌وارگانی که هنرمندانی خوب، متوسط یا بد بودند که به کمک پرده بزرگ سینما ابعادی فوق‌انسانی یافتند و بر ذهن و قلب میلیون‌ها نفر چیره شدند. تنها یک هنرپیشه بود که برای بت‌واره شدن به ابعاد سینمایی نیاز نداشت؛ شخصیت و زندگی او به تنهایی درامی چنان نیرومند و سهمگین بود که بر هر تصویر و تصوری غلبه می‌کرد.

در برابر سرگذشت کمابیش یکنواخت و تا حدی ملال‌انگیز دهها و صدها "ستاره" زن و مرد، که به برکت مشاطه‌گران رسانه‌های جمعی، رنگ و جلایی می‌گیرند، در زندگی مارلین دیتریش نکات ناگفته و رازهای نامکشوف فراوانی هست که پژوهشگران را هنوز به کندوکاو و جروبحث وا می‌دارد.

این "نماد زنانگی" که در دسامبر ۱۹۰۱ با نام ماریاماگدالنا فون لوش در برلین زاده شده بود، روز ششم مه ۱۹۹۲ یعنی ۲۵ سال پیش در پاریس درگذشت. به این مناسبت همین روزها دهها کتاب و مقاله منتشر شده که هنوز نکاتی تازه درباره زندگی و هنر او فاش می‌کنند و چه بسا سیمای آشنای او را به چالش می‌کشند.

ضعف‌های بیشمار "زن قوی"

مارلین دیتریش از نخستین ستارگانی بود که "قدرت زنانگی" در عرصه بازیگری شناخت و آن را در قالب‌های گوناگون از "معشوقه بی‌وفا" تا "زن مکار" به نمایش گذاشت. در فیلم‌های اواخر دهه ۱۹۳۰ در آلمان و سپس در اولین فیلم‌های هالیوودی‌اش با "پارامونت" زنی نیرومند است که با آگاهی بر "ضعف" مردان، آنها را در برابر "جاذبه جنسی" به زانو در می‌آورد.

این زن مغرور با تکیه بر قدرت زنانگی، دنیای خشک و خشن مردان را به هیچ می‌گیرد، بیرحمانه به قلمرو مردانگی می‌تازد، آن را از کار می‌اندازد، یا از آن بدتر قدرت و سلطه خود را به جای آن می‌نشاند. در زندگی شخصی نیز، با رفتاری جسورانه که چه بسا به "بی‌بندوباری" تعبیر می‌شد، بی‌اعتنا به غوغای رسانه‌ها و هیاهوی زهدفروشان، به قلمرویی وارد شد که از دیرباز مختص مردان بوده است.

غیر از سه "عشق حقیقی" با قهرمانانی نامدار و بی‌بدیل، دیتریش "ماجراهای عشقی" زیادی داشت. آن سه عشق "ابدی" عبارت بودند از: اریش ماریا رمارک، نویسنده پرآوازه رمان "در غرب خبری نیست"، ژان گابن، هنرپیشه معروف فرانسوی و ارنست همینگوی، نویسنده نامی امریکایی.

در این "زنانگی جسورانه"، زیبایی اغواگرانه یا سلطه‌جویانه نقشی برجسته دارد که مارلین دیتریش آن را با توجه و مراقبت فراوان، به کمال رساند. افزون بر دهها فوت‌وفن "آرایشی" کافی است به "بندوبساط" یا "اکسسوار" این زیبایی توجه کنیم، که تنها بخشی از آن در "موزه سینما و تلویزیون برلین" نگهداری می‌شود: کلکسیونی حاوی بیش از ۳۰۰۰ تکه لباس شخصی و صحنه‌ای، ۴۰۰ کلاه، ۱۳۰ کیف و چمدان، صدها تکه زیورآلات و جواهر... از او بیش از ۱۶۵۰۰ عکس و ۴۵ هزار برگ نامه باقی مانده است. بسیاری از این نامه‌ها جنبه "بسیار محرمانه" دارند و مارلن دیتریش وصیت کرده که تا ۲۵ سال پس از مرگ دخترش، که تا امروز در قید حیات است، نباید خوانده شوند.

دیتریش

در روزگاری که پوشیدن کت و شلوار برای زنان تابو به شمار می‌رفت، در فیلم "مراکش" اسموکینگ پوشید، کلاه سیلندر بر سر نهاد و لب بر لبان زنی گذاشت. می‌توان مطمئن بود که نقش او در این هنجارشکنی هرگز از کارگردان فیلم، یوزف فون اشترنبرگ، کمتر نبوده است

برای پاسداری از همین "زیبایی" او بهایی سنگین می‌پردازد: از اوایل دهه ۱۹۷۰، به معنای واقعی کلمه خود را در آپارتمانی مجلل در پاریس، خیابان مونتنی، زندانی می‌کند. نه عکاس و خبرنگاری را به خود راه می‌دهد و نه حتی دوستی به خلوت او راه می‌یابد. در یکی از نادرترین گفتگوها با بازیگر هموطنش ماکسیمیلیان شل، چهره را نشان نمی‌دهد و با غیض می‌گوید: "کسی حق ندارد صورت پیرم را ببیند، آن همه عکسی که از جوانی‌ام گرفته‌اید برایتان بس است".

در همان گفتگو و در فرصت‌هایی دیگر از فمینیسم بد می‌گوید و آن را "شلوغ‌بازی" می‌خواند. واکنشی که در نگاه اول غیرعادی به نظر می‌رسد: او با هنجارشکنی‌هایش می‌توانست یکی از پیشروان فمینیسم در قرن بیستم باشد. در زندگی شخصی، روی پرده و در آوازهایش پیام رهایی زن را به بلندترین آوا سر داده است.

در اوایل دهه ۱۹۳۰ که "زن خوب فرمانبر پارسا" با عفت و ناموس شناخته می‌شد، در "ونوس بلوند" و "شیطان یک زن است" بیش از هر هنرمند دیگری به شکل‌گیری شمایل "زن طغیانگر" یاری رساند. در روزگاری که پوشیدن کت و شلوار برای زنان تابو به شمار می‌رفت، در فیلم "مراکش" اسموکینگ پوشید، کلاه سیلندر بر سر نهاد و لب بر لبان زنی گذاشت. می‌توان مطمئن بود که نقش او در این هنجارشکنی هرگز از کارگردان فیلم، یوزف فون اشترنبرگ، کمتر نبوده است.

اما فراسوی این بی‌اعتنایی و تا حدی "لجبازی" با فمینیسم، در زندگی حرفه‌ای یا کارنامه سینمایی، هنرمندی است که با چنگ و دندان با نهادها و هنجارهایی می‌جنگد که حیثیت و حقوق او را به عنوان زنی هنرمند تهدید می‌کنند. شاید خود را "تافته‌ای جدابافته" می‌دانست که خود را از مبارزه جمعی بی‌نیاز می‌دید؛ شاید با آگاهی از هول و خشونت دنیای مردان، به همبستگی زنانه بدگمان بود و ترجیح می‌داد در مبارزه‌ای یک‌تنه با ساختارها و بنیادهای زن‌ستیزانه درگیر شود.

توانایی‌های بیکران "زن ضعیف"

مارلین دیتریش تا پیش از "فرشته آبی" (۱۹۲۹) در چند فیلم ظاهر شده بود، اما با این فیلم بود که به محبوبترین هنرپیشه سینمای آلمان، که در اروپا بهترین بود، مبدل شد. در این فیلم نقش اصلی با امیل یانینگز بود، استاد محترمی که خواننده و رقاصه‌ای بی‌باک به نام "لولا لولا" زندگی او را سیاه می‌کند.

اما "تولد ستاره" با یکی از مهیب‌ترین رویدادهای تاریخ جهان همزمان شد: قدرت‌گیری ناسیونال سوسیالیسم در آلمان. "ستاره" که به دنبال موفقیت فیلم به هالیوود رفته و به چشم خود شکوه و جلال سینمای بین‌المللی را دیده بود، نه دیگر با زرق و برق سینمای آلمان فریفته می‌شد و نه به آن همه خشونت و جنایتی که پشت آن زرق و برق پنهان شده بود.

یوزف گوبلز، وزیر تبلیغات متعصب و سرسخت رژیم نازی مصمم بود که از سینمای آلمان در برابر رقیب نیرومندی که در هالیوود سر بلند کرده بود، دفاع کند. یکی از راه‌ها جلوگیری از "فرار ستارگان" بود. او با هزار ترفند هنرپیشه‌های زیادی را به زیر یوغ کشیده و در دستگاه تبلیغاتی رایش سوم به کار گرفته بود، یکی از مهمترین آنها سارا لئاندر، هنرپیشه توانای سوئدی، بود که با سروصدا تبلیغ می‌شد سینمای آلمان را انتخاب کرده است؛ اما وزیر "ستاره" را می‌خواست.

در سالهای پیش از جنگ دهها پیغام و پسغام میان وزیر و ستاره ردوبدل شد. وزیر اصرار می‌کرد و با فریبنده‌ترین وعده و وعیدها به پروپای ستاره می‌پیچید؛ ستاره که در پاریس بود، برایش "ناز" می‌کرد. این بازی "موش و گربه" در ۱۹۳۷ به مرحله خطرناکی رسید: اعتبار گذرنامه مارلین دیتریش تمام شده بود، اما سفارت آلمان آن را تمدید نمی‌کرد. ستاره شاید بزرگترین نقش زندگی‌اش را همین جا ایفا کرد: به وزیر پیغام داد که اگر واقعا خواهان بازگشت او به وطن است، اول باید گذرنامه او را تمدید کند. این نیرنگ کاری بود: مارلین به سفارت رفت و گذرنامه خود را تمدید کرد.

ارتش رایش سوم چندی بعد به فرانسه لشکرکشی کرد و در پاریس رژه رفت، اما پیش از رسیدن آلمان ها، ستاره، با همان گذرنامه، به آمریکا رفته بود. او در ۱۹۳۹ در آستانه جنگ تابعیت امریکایی را پذیرفت و در کارزار ضدنازی نقشی مهم به عهده گرفت.

دیتریش

غیر از سه "عشق حقیقی" با قهرمانانی نامدار و بی‌بدیل، دیتریش "ماجراهای عشقی" زیادی داشت. آن سه عشق "ابدی" عبارت بودند از: اریش ماریا رمارک، نویسنده پرآوازه رمان "در غرب خبری نیست"، ژان گابن، هنرپیشه معروف فرانسوی و ارنست همینگوی، نویسنده نامی امریکایی/ دیتریش در کنار همینگوی

دیتریش از هواداران پرشور ورود آمریکا به جنگ بود که صدها اکسیون سیاسی به راه انداخت و سرانجام به خدمت ارتش آمریکا در آمد. اونیفورم به تن کرد، با یگان‌های ارتشی به اروپا آمد، با سلاحی که در اختیار داشت، یعنی نمایش و آواز، در جبهه‌های گوناگون حضور یافت. به پاس همین خدمات بود که پس از جنگ از دست رئیس جمهور، ترومن، "مدال آزادی" را دریافت کرد.

دیتریش در مراحل پایانی جنگ اصرار داشت همراه اولین سربازانی باشد که به خاک میهنش وارد می‌شوند. این آرزوی خطرناک نیز برآورده شد: زیر پرچم آمریکا از مرز غرب گذشت و از منطقه آخن وارد قلمرو میهن شد و از پا افتادن رایش را به چشم دید.

او بعدها از این ورود فاتحانه خاطراتی خوش نقل کرد؛ برعکس چند سال بعد که وقتی از فرودگاه برلین بیرون آمد، جمعیت پرخاشجو و ناسزاگو با شعاری خصمانه از او استقبال کردند: "خائن به خانه‌ات برگرد!"

مارلین دیتریش از فرمان هموطنانی که او را از خود رانده بودند اطاعت کرد و دیگر پا به آلمان نگذاشت. برای انزوای اندوهبار دو دهه پایانی زندگی‌اش پاریس را انتخاب کرد. تنها جسد بی‌جانش بود که به وصیت او به برلین منتقل شد تا در خاک میهن پدری در کنار کالبد مادرش، که در ۱۹۴۵ مرده بود، آرام گیرد.

.http://www.bbc.com/persian/arts-39836296
رسانه هنروادبیات پرس لیت | Create Your Badge
 

به صفحه خود در فیس بوک پیوند دهید:Share  

بازگشت به صفحه نخست