هنر و ادبیات پرس لیت

www.perslit.com

تماس با ما و ارسال مطلب
بازگشت به صفحه نخست

دو نوشتار در باره حماسه دده قوروقوت

1

دده قورقوت دستانلاري حاققيندا

الله رحمتینه گئتمیش دكتر فرزانه

فولكلوروموزون گؤزل اينجيسي و اؤلمز شاه اثري اولان دده قورقوت دستانلاري بارده بو سون ايللرده باشلاميش يئني باخيشلار و آراشديرمالار، ‌ايكي مين ايلين باشلانيشيندا دا دوام ائده‌جك و بلكه ده بو خصوصدا يئني گؤروشلر و يكونلاشديرمالار اورتايا چيخاجاقدير. داغين وحشي لاله‌لريني گؤز اؤنونده جانلانديران بو دستانلار،‌ اؤز دوغما اسلوبو، جانلي تصويرلري، پارلاق گونش كيمي مدنيت تاريخيميزه‌ ايشيق ساچميش، ‌اؤز بللوراوغونو قوروموش و كئچميشين صاف گوزگوسو كيمي بيزه گليب چاتميشدير.

اثر، بير چوخ ديللره ترجمه ائديلميش، حاققيندا چوخلو مقاله لر و آچيقلامالار يازيلميشدير.

فواد كؤپرولو، بؤيوك مدرس و آراشديريجيسي، وقتيله حاقلي اولاراق، دئميشدير: اگر بوتون تورك مدنيتينه عايد اثرلري ترازي نين بير گؤزونه و دده قورقوت دستانلاريني او بير گؤزونه قويسانيز، دده قورقوت آغير باسار. پروفسور دوقتور محرم ارگين باشقا تورك آراشديريجيسي، اثرين بو گونكو ديلده حاضيرلاديغي نسخه‌سينه يازديغي باش سؤزده، بير ميللي شاه اثره اون دانادان چوخ خصوصيت سانير، بو خصوصيّتلر بو تونلوكله دده قورقوت دستانلاري حاققيندا صدق ائدير. دده قورقوت بوتون وارليغي ايله بير ميللي ـ مدني اثردير. دده قورقوت دستانلاري مضمون و تاريخي باخيمدان آيري ـ آيري اولاي و ماجرالاري يوكلنميش اولسادا، بو اولايالار و ماجرالارآذربايجان تورپاغي ايله ايلگيلي دير. دستانلارين اويناق صحنه لرينده اشتراك ائدن كيشيلر و قادينلار تورك اوغوزو ائللريندن اولوب و ياري كوچري حالدا، بزكلي چاديرلارين آلتيندا و بدوي (اصيل) آتلارين دوشونده باشاآپاريرلار. بونلار باغلي اولدوقلاري شرايطه اويغون ايگيتليك و دؤيوشگنليگي هر شئيدن اوستون سانير و اينانجلاريني يئرينه يئترمكده هئچ تلاشدان چكينمير. ايچريلرينده دؤيوش و ياشاييش باجاريغي جوشان بوايگيتلر، يئري گلينجه شراب ايچيرلر، دلاورليگله آت چاپير و شمشير وورورلار.

ياشيل اوتلاقلار آرزوسيله اورتا آسيا چؤللريني بوراخيب باتي، خصوصيله داغلاري‌نين دؤشلريندن پريل ـ پريل چايلار و چشمه‌لر آخان آذربايجان وايرانين باشقا اوتلاقلاريني مسكن ائدن بو قوچاق كيشيلر و آروادلار، الوان چاديرلار، قوش كيمي سيچرايان آتلار و دؤيوش سلاحلاريله بيرليكده اؤز اينانجلاريني قومي رسم ـ‌ رسوملاريني، اساطير و افسانه‌لريني ده تازا قايناييب قاريشديقلاري اؤلكه‌يه گتيرميشلر و بو يئني اولكه نين شرايطينده بير سيرا دگيشيكليكلري اؤز رسوم ـ مراسملرينده منيمسه ميشلر.

دده قورقوت دستانلاري، بوائل اوبا لارين آذربايجان شرايطينده تاريخ، ديل، ادبيات، آداب و ‌فولكلوري ايله، قايناييب قاريشميشدير. بو دگيشمه داستانلارين آنلام و اسلوبونو معين حالدا اورتا آسيا ائل اوبالاري دستانلاريندان آييرميش و اونلارا آذربايجان فولكلورو سجيه‌سي وئرميشدير. توركلر چوخ قديم عصرلردن آذربايجاندا اولموشلار، آنجاق اونلارين ان توپلوم گليشي ائله 12 ـ نجي ميلادي عصرده اولموشدور.

دده قورقوت دستانلاري‌نين ال يئترده اولماسي، 19ـ ‌نجي عصرين اوّللرينه قدر بيليم دونياسينا بوگونكو بيچيمده تانينماميشدير. بو ايش سون ايكي يوز ايله ياخين زماندا اوز وئرميش و يو قيمتلي اثر تانينيب و اونون محتواسي بيلگينلرين و آراشديرچيلارين دقت و سايغيسيني قازانميشدير.

1950 نجي ايله قدر، بيليك دونياسي بو اثرين بير تك نسخه سيني تانيميشدي. بواثرين يازي يا كؤچوره‌ني و اونون يازيلديغي تاريخ معلوم اولمايان نسخه، ‌هاميدان اونجه بيلگين «ديتس» ين نظريني چكير. او اثرين «تپه گوزون بساتين اليله اولدورولمه‌سي» دستاني‌ني 1815 ده آلمانجا ترجمه‌سيني نشر ائدير.ديتسين ترجمه سينده اشتباهلار اولدوغو حالدا، اوكيتابي تانيتديرماقدا دگرلي ملاحظه‌لر ايره‌لي سورموشدور.

ديتس‌دن سونرا تانينميش آلمان شرقشناسي، تئودور نؤلدكه، اونون آردينجا مشهور روس شرقشناسي بارتولد، اثرين ترجمه ايشيني اله آليرلار،‌ لاكين متنين آيدين اولماديغيندان بونلاردا بو ايشي ياريمچيق بوراخيرلار. بارتولدون ايشي دستانلارين ترجمه سينده دوام ائدير و اثرين روسجا ترجمه سي ايشيق اوزو گؤرور. بارتولدون روسجا ترجمه‌سي اونجه حميد آراسلي و محمد حسين طهماسب ـ آذربايجان عالملري طرفيندن ياييلير و سونرا 1962 نجي ايلده همين ترجمه دن باشقا بير چاپ معروف مستشرقلر، ياكوبوفسكي، ‌ژيرمونفسكي و باشقالاري طرفيندن نشر ائديلير. اثرين كامل متني، عرب رسم الخطي ايله،‌ برلن (درسدن) نسخه‌سي اساسيندا 1916 دا معلم رفعت طرفيندن استانبولدا چاپ ائديلير. معلم رفعت اؤز باخيشينا گؤره آنلاشيلماز كلمه و عبارتلري دوزلتميش. بونونلا‌ بئله، بير سيرا كلمه‌لر اونادا آنلاشيلماز قالميش و اونلارين قارشيسيندا «آنلاشيلمادي» علامتي قويموشدور. معلم رفعتين ايشي، ‌كيتابي عرب الفباسيندان فايدالانانلارين آراسيندا تانيتديرير.

1938نجي ايلده، اورهان شائق گؤي ياي، باشقا بير تورك بيلگيني، اثرين يئني چاپيني آرتيرديغي مفصل اؤن سوز، حاشيه و لغت ايله يئني لاتين آلفباسيندا نشر ائتدي. 1939دا دا حميد آراسلي آذربايجان آراشديريجيسي، او گونلر باكي‌دا رايج الفبا ايله اثري چاپا وئردي. آراسلي باكي چاپينا يازديغي اؤن سؤزده اثرين املاسي نين قاريشيق و اوخونماز اولدوغونون باشليجا سببلريندن بيريني اثرين آذربايجان ديلينده اولماسي ايله ايضاح ائدير. آراشديريجيلارين بير چوخو، اثرده اولان سؤزلري آچيقلايانميرلار.كيتابين خصوصيله تركيه و آذربايجاندا تانينماسي بير چوخ بيلگينلر و فولكلور شناسلارين دقتيني چكير.

تركيه‌ده عبدالقادر اينان، عليرضا يالمان، فواد كؤپرولو، پرتو نائلي، محرم ارگين و باشقالاري، آذربايجاندا ع.سلطانلي، شامل جمشيداف، م.ح طهماسب، م.رفيعلي، ا.م.دميرچي زاده و آيريلاري اثرين فولكلوريك و تاريخي ـ بديعي دگري بارده ده بير چوخ ملاحظه‌لر ايره‌لي سورورلر.

1950 ده، روزي، ايتاليالي عالم، واتيكان كيتابخانا سيندا دده قورقودون اون ايكي دستانيندان آلتي‌سينا شامل بير نسخه اله گتيردي. واتيكان نسخه‌سي ده درسدن نسخه‌سي كيمي اثرين يازاري (كوچوره ني) و يازيلما تاريخينه اشاره ائتمير. روزي اله گتيرديكي نسخه‌ني اؤن سؤز و لغتنامه ايله 1952 ده منتشر ائدير.

دده قورقوت دستانلاريندان چاپ اولان ان مفصل آراشديرمالاردان بيري، تورك ديلچي و آراشديريجيسي محرم ارگين طرفيندن اولموشدور. ارگين اؤز ايشينين ثمره‌سيني ايكي جلدده: بيرينجي جلد اؤن سؤز اثرين انتقادي و تطبيقي متنيني 1958 نجي و ايكينجي جلدي، اثرين لغتنامه و گرامريني داشييان قسمتيني 1962 ده نشر ائتميشدير. محرم ارگين، اوز آراشديرمالاريندا تفصيل حالدا، دده قورقوت دستانلاري‌نين آذربايجان و اورادا ياشايان خلقين حياتي ايله آيريلماز ايلگيلرينه تاكيد ائدير. بو آراشديرمادان بير پاراگراف آشاغيدا گتيريريك:

«بير سؤزله، دده قورقوت كيتابي، آذري ساحه‌سي دير. ‌دستانلاردا گئدن يئر و ائل آدلاريندان علاوه، اثرين ديلي ده بو اؤلكه نين دامغاسيني داشيير. 14 نجي قرن ميلادي ده قاضي برهان الدين ده گؤزه ووران آذري توركجه‌سي نين نشانه‌لري، دده قورقوت دا داها قاباريق و باخيش چكن دير. بئله ليكه اثرين ديلي ده، ‌اونون جغرافي دورومو و قورولوشو ايله اويوشور. بيز آشاغيدا اثرين گرامريني آراشديراندا،‌ بوديلين ايلگيلريني آذري ديلي ايله ياخيندان كؤره‌جه‌ييك بونونلا بئله، بير اؤتري باخيش اثرين اسلوبونا بئله بيزي آذري ساحه سينه آپارابيلر. گرامري علامتلر اؤز يئرينده، بوردا كلمه لر، تركيبلر و جمله لرده هر سطيرده بيزي آذري ديلي ايله اوز به اوز ائدير. .. (بورا دا مؤلف چوخلو نمونه و اولگولر گتيرمكله آذري ديلينين نشانه‌لريني متنده گؤسترير و سونرا دوام ائدير.) … تكجه دده قورقوت كيتابي‌نين گرامر اساسلاري و ديلي يوخ، بلكه اونون اسلوبودا آذري ساحه سينين رنگيني داشيير. اونون مجاز تشبيه لردن ايراق و آنلاملاري چيلخا سؤزلرله سؤيله‌مك آذري اسلوبونون ان قاباريق خصوصيتيني تشكيل ائدير. دده قورقوت كيتابيندا عيناً بئله بير اسلوب وبئله بير بيان شيوه سيله اوز ـ اوزه گليريك .. (محرم ارگين دده قورقوت كيتابي، ايكنجي جلد، ص 252و 254).

تركيه‌ده آراشديرما ايشلري ايله ياناشي، نئچه موردده دستانلارين متنيني بوگونكو تركيه ديلينه كؤچوروب و چاپ ائتميشلر. بو كؤچورمه‌لرده ايستر ـ ايسته‌مز متنده گئدن بير سيرا بوگونكو توركيه توركجه‌سينده آنلاشيماز اولان لغتلر و دئيملري دگيشميشلر. بو دگيشيلميش لغت و دئيملردن بير سيراسي بو گونكو آذري ديلينده اولدوقجا رايج ويايغيندير.

خلاصه صورتده اشاره ائديلن ايشلردن علاوه دده قورقوت دستانلاريندان چوخلو يايينلار و باشقا ديللره ترجمه اولموش، اونلارين مشهور لاريندان ايكي انگليس ترجمه، بيري انگلستاندا و او بيريسي امريكا دا اولموشدور. اثرين فارسجا ترجمه سي، ‌اثرين اصلي متنيندن يوخ، انگليسي ترجمه‌لرين بيري اساسيندا فارسجايا چئوريلميشدير. اثرين آلمانجا ترجمه سي ده نئچه ايل اوّل ع.شميده طرفيندن نفيس صورتدده چاپ ائديلميشدير.

دده قورقوت دستانلاري حاققيندا آختاريش و آراشديرمالار آپاران بيلگين و تدقيقاتچيلار گؤردوكلري ايشلرين اساس قسميني دده قورقودون تاريخي يا افسانه وي حيات دستانين تشككول و يازيا گئچمه‌سي، اثرده گئدن تاريخي اولايلار و اثرين فولكلوريك دگري و بو كيمي بحثلره حصر ائتميشلر.

دده قورقوت شخصيتي مسئله‌سي منابع ده وئريلن جور به جور بيلگيلر وخبرلره گؤره بير شبهه‌لي دومان و افسانه ايله اورتولو قالميشدير. دده قورقوت آدي دده قورقوت دان علاوه جامع التوايخ خواجه رشيد الدين و شجره تراكمه ابوالقاضي بهادر خان كيمي تاريخي سيمالار كيتابلاريندا وهابئله تورك ائللري نين فولكولوريك ادبياتينا گلميشدير.

بو روايتلره داياناراق، دده قورقوت بير يئرده اوغوز (اوغوز توركلري نين اولوباباسي) نين چاغداشي و باشقا بير يئرده مسيح و پيامبر اسلامين چاغدشي و بلاخره عباسي خليفه‌لري ايله ياشيد گؤروشور بئله بير اوزون اوزادي زماندا اوزونو گوسترمكده اولان دده قورقوت دوغولوب ياشاديغي مكان حيثيندن بير يئرده آياق ايزلريني اورتا آسيا و سيحون ـ جيحون قييي لاريندا(ساحيللرينده) گوسترير و باشقا بير يئرده ابدي ياتاجاغيني دربند ياخينلاريندا بيلديرير.

دده قورقودون زماني و مكاني باره ده اولان بو اويوشمازليقلار، اونون شخصيتي نين باشقا يونلريني ده احاطه ائدير وسيماسيني اساطير و افسانه‌يه چولقايير. بو روايتلرين يير چوخوندا دده قورقوت بير خير خواه ائل آغ ساققالي كيمي تانينير، اوكرامت صاحبي و بير سيرا انساني ياراشيقلارا يئيه لنديگي حالدا، غيبدن خبر وئرمك باجاريغينا مالكدير وگله‌جكي يوزور. بو سون خصوصيت، دده قورقودو اسلامدان اونجه بير شامان او اسلامين قبول ائديلمه سيله بير كرامت گوسترن آغ ساققال (پيرـ مراد) سيماسيندا گوسترير.

دده قورقودون غيبدن خبر وئرمه سي و «ولايت صاحبي» اولدوغو باره ده دستانلارين باشلانيشيندا دا اشاره گئتميشدير: «رسول عليه السلام زمانينا ياخين بايات بويوندان قورقوت آتا ديرلر بير ارقوپدي. اوغوزون اول كيشي تمام بيلجيسييدي. نه ديرسه اولاردي. غايبدن درلو خبرلر سويلردي. حق تعالي اونون گوكلونه الهام ايدردي» …

بوندان علاوه دده قورقودون خيرخواه و مصلحتچي اولدوغو بير سيرا منابعده قيد اولونوبدور. اثرين باشلانيشيندا بونا اشاره‌لر وار: «قورقوت آتا اوغوز قومونون مشكليني حل ايدردي. هرنه ايش اولسا، قورقوت آتا دانيشمايينجا ايشله‌مزلردي. هرنه كي بويورسا قبول ائدرلردي.»…

لاكين اونون غثيبدن خبر وئرديگي و ولايت صاحبي اولدوغو بير يا ايكي يئرده (مثلاً بامسي بيرك) دستانيندا قيد ائديلير. بونونلا بئله، چتينليگي آرادا قالديرير. هم ده شادياناليقلاردا اشتراك ائتمكله قوپوز (ساز) چالير، دعا ـ ثنا اوخويور وقهرمانلاردان صحبت آچير. دده قورقوت خصوصيله بوسون وظيفه‌سي. ‌يعني مجلس قوروب قهرمانلاردان سؤز آچماسي، آذربايجان فولكلوريك ادبياتيندا اوزان ـ عاشيق كيمي آد آپاريلير و دده قورقوت دستانلاريندا «اوزان» آديله ظاهر اولور.

دده قورقودون اشتراكي دستانلاردا اونون دستانلارين مؤلفي اولماديغيني آيدينلادير. لاكين بوعين حالدا بئله بير سورغويا سبب اولور كي سوروشولسون دده قورقود دستانلاري نئجه و كيملرين طرفيندن يارانيب و هانسي تاريخده يازييا آلينيبدير؟

بومطلب ده، دده قورقود دستانلاري باره ده اولان مسئله‌لر كيمي جوربه جور نظرلر وئرمگه سبب اولوب. بعضي آراشديريجيلار چاليشميشلار كيتابين يارانماسي و يازييا آلينماسي باره‌ده قطعي يا حدسي بير تاريخ الده ائده بيلسينلر. آكادميك بارتولد بير سيرا ملاحظه‌لرينده اثرين يارانماسيني 14 ـ نجو عصرين اوللرينه (8 نجي هجري عصرينه) باغلايير. روزي ايتاليالي شرقشناس دستانلاردا اولان بعضي ماجرالري آغ قويونلولارين تاريخي ايله باغلايير.

دده قورقوددستانلاري كيمي فولكوريك اثرده دستانلارين تاپيليش و يارانيشي بير مسئله و اونون يازيليشي و كيتاب شكلي آلماسي ايكينجي مسئله‌دير. باشقا سؤزله دئسه‌ك، هر فولكلوريك اثرين ايشين ايلك بالانيشيندا بير سؤيليه‌ني و قوشاني دا اولموش اولسا، تاپيليش و يارانيشدان سونرا مدتلر و بلكه ده اوزون عصرلر سينه‌دن سينه‌يه نقل ائديلير، جمعيتين گليشمه‌سي ايله بير سيرا آرتيب اسگيلمه‌لر، بير چوخ ماجرالارين اونودولماسي ويئني حادثه‌لرين آرتيريلماسي ايله اوز ـ اوز گلير و سونرا شايد ده يازي و كيتاب پالتاري گئيير. فولكلوريك اثر نه قدر قديم اولسا، بو دگيشيكلر اوندا داها چوخ اوز وئرير.

دده قورقوت دستانلاري نين يارنماسي و توپلانماسيندا، آيري ـ آيري نظريه‌لر سيراسيندا اولا بيلسين كي م.ح.طهماسبين نظري داها عيني ساييلا بيلر. بيز بورادا اونون نظري‌نين خلاصه سيني گتيريرك: «اثرين يارانماسي و يازييا آلينماسي بارده‌ جور به جور نظريه‌لر دئييليبدير. بيزيم عقيده ميزجه بو دستانلار 8 ـ 7 نجي ميلادي عصيرده افسانه‌لر و تاريخي روايت‌لر چارچوبه سينده يارانماغا باشلاميشدير.سونرا اوزون بير دؤوران دا تاريخي حادثه‌لردن روايتلره، ‌روايتلردن افسانه‌لره، افسانه‌لردن ناغيلارا و دستانلارا چئوريلميش و بئله ليكله گليشمه جهتدن كامل‌لشه‌رك، 11ـ10 نجي ميلادي قرن ده آذربايجاندا كئچن حادثه لريله سس ـ سسه وئريب، كيتابي يازييا آلانين اليله دگيشيليب وبو گون بيزيم اليميزه گليب چاتان بيچيمه دوشموشدور. دده قورقوت دستانلاري نين يازييلما تاريخي 13 ـ نجي ميلادي عصيردن بو طرفه دير … (م.ح.طهماسب، دده قورقوت بويلاري حاققيندا عنوانيله «آذربايجان خلق ادبياتينا، داير تدقيقات» كيتابيندا درج اولموش مقاله دن، ‌باكي ـ 1961 ، ص 12».

دده قورقوت كيتابي، بير مقدمه و اون ايكي بويدان (حماسي دستاندان) تشكيل اولوبدور. ‌مقدمه‌ده دده قورقودون افسانه وي سيماسيندان چيزگيلر وئرمكله خلق آراسيندا اونون آديله ايلگيلي بيرسيرا حكمتلي سؤزلردن نقل ائديلميشدير.

اون ايكي دستانين هر بيرينده بير ايگيدين قهرمانليقلاريندان دانيشيلير و دستان همين ايگيدين آديلا عنوانلانير. دستانلار بير سيرا صحنه‌لرين بنزه‌رليگي و اسلوب باخيميندان بير ـ بيريله ايلگيلي اولدوقلاري حالدا، هر دستان اؤزو اوچون آيريجا بير اثر كيمي گؤرونور. اوْن ايكي دستاندان، سگگيز دستاني رزمي، ايكي دستاني عاشقانه و ايكي دستانين اساطيري گؤرونوشو واردير.

دده قورقوت دستانلاريندا تصوير ائديلن توپلوم (جمعيت)، ياري كؤچري و آتاسالار جامعه دير. جامعه‌نين احتياجلاري حئيواندارليقدان و قوشون كشليكلرده اله گلن غنيمتلردن دوغورولور. ساواشلار عموماً آيري ـ آيري بؤلگه‌لر و يا قووملار آراسيندا اوز وئرير. بو ساواشلارين بير چوخو توركلرين اسلامي قبول ائتديكلريندن «سامي دينلي كافرلر» ايله باش وئرير. جامعه‌ده صنعت‌گرلر و پيشه‌ورلردن علاوه، سوداگرلر و تاجرلرده آراداديرلار. اونلار عشيره‌نين ماتاحيني اوزاق اؤلكه‌لره ـ استانبولا، طرابوزانا آپارير و اورادان لازم اولاسي سلاحلاري گتيريرلر، ساواش آلتلري آراسيندا اوخ، كمان، عمود، قالخان، نئيزه، شمشير هر اسلحه‌دن چوخ قيمتلي و اهميتلي دير. شكارين جمعيتده بؤيوك رونقي وار.لاكين اوندان ياشاييشي اؤده مكدن داها چوخ، تفريح، خوش كئچيرمه و هنر گؤسترمه اوچون فايدالانيرلار.

اهلي دورد آياقليلاردان اؤكوز، ‌قويون، دوه جمعيتين اقتصادي دورومونا يارديم گوسترديكلري و آتين ووروش ميدانلاريندا، قوودو، قاچديدا و شكاردا اهميتلي اولدوغوندان بويوك حورمته لايقديرلر. بو احترام اورايا جاقديركي،‌ دستانلاردا انسانلارين خصوصيتلري حئيوانلارين خصوصيتلرينه اوخشاديلير. آنا محبت اوزوندن اوشاغينا، «قويونوم اوغول» دئيير و اوغول آنانين آه ـ ناله سيني دوه ناله سيله اؤلچور، بامسي بيرك دستانينا ايگيت آتيني بو سوزلرله اؤيور: «آت دئمه‌رم سنه قارداش دئيه‌رم، قارداشيمدان يئني! باشيما ايش گلدي، ‌يولداش دئيه‌رم يولداشيمدان يئي».

دده قورقوت دستانلاريندا خانلار، بيگلر و آدليم قهرمانلار عائله‌لرينده گوونلي اولدوغو حالدا، هر آدامين (ايگيدين) اجتماعي دورمو اونون ايگيتليك، جانبازليق و باش‌اوجاليغي ايله تعيين ائديلير. قورخاقلاردان چكين‌لردن و «مخنث» لردن هر يئرده نفرت ايله آد چكيلير. هر قهرمانين آدي ـ ساني و اجتماعي دورومو اونون قوچاقليغي و قورخمازليغي ايله ايلگيلي دير و اساساً يئني يئتمه‌لر و جوانلار دويوش سيرالاريندا ايگيتليك گوسترمه‌يينجه آد قويولمور. البته، بولار اصلينده و جامعه نين قورولوشونا اويغون، عموماً خانزاده‌لر و بيگزاده‌لر باره سينده صدق ائدير و آشاغي صنفلرين اؤزلياقت و قوچاقليقلاريني گؤسترمكده لازمي امكان ويريلمير. بونونلا بئله، دستانلارين بيرينده «سالورقازانين ائوي نين يغمالانماسي» بويوندا، بيز عادي خلقين بيرينين سيماسيندا «قاراجيق چوبانين» ايگيت سيماسيله اوز ـ اوزه گليريك. بو داغلارين، ‌داشلارين و چوللرين ايگيت اوغلو، قازانين قويون سورولري نين چوبانليق وظيفه سيني داشيير، ‌او قدر توكنمز بير قدرت و ايگيتليگه مالكديركي، ‌تك باشينا دوشمنين آلتي يوز آتلي سينين قاباغيندا دايانير، ايلي قاراداشي شهيد اولور، لاكين دشمنين قره قورخولاري و آلداديجي وعده لري اونون دوغرولق و دوزلوك آيناسيني كدرلنديرمير. او اؤلوموندن چكينمه‌دن هر دفعه اون ايك باتمان داش تولازلايان سوينگي ايله دشمني دالا اوتوردور. لاكين قازان ائويني قورتارماغا يوللاناندا قارا چوبانين اونونلا بير ليكده گئتمه سيني شأنينه لايق سانماييب، ‌اونو بير ايري گوده‌لي آغاجا محكم سرييير. اما چوبان زور وئريب آغاجي يئريندن قوپاريرو قازانين دالينجا يولا دوشور. او قازانين بوسوروغوسوناكي، آغاجي هارا آپايرسان، دئيير: «سن دشمنله ساواشدا آجيخاندا، سنه بو آغلاجلا يئمك پيشيريرم». دستانلاردا آيري ـ آيري شكيللرده و هميشه پارلاق سيماسي اولان قازان خان، بورادا قاراجيق چهره‌سي قارشيسيندا اولدوقجا آوازيميش نظره گلير.

دده قورقوت دستانلاريندا قادينلار كيشيلرقدر حؤرمته لايقدير. بورادا بير چوخ شرق افسانه لري نين عكسينه اولاراق، قادين كيشيلرين اويونجاق وسيله‌سي اولماق يئرينه، بوتون انساني دويغولاري و اخلاقي يوكسك آنا رتبه سيله جلوه‌له‌نير. دستانلاردا آروادليقدان هئچ بير نشان گؤرونمور . قادين هر يئرده بير سيرادا بعضاً ده اوتگون دورور. همسر سئچمكده چوخ عادي رسم ـ رسومدان بيري قيزلا اوغلانين آت چاپماقدا، كورنشده، ‌كمان چكمكده و شمشير وورماقدا برابرليگي دير. آنا حققي، تانري حققي دستانلاردا بير نئچه يئرده ياد ائديلير.

دده قورقوت دستانلاريندا اولان ائل ـ اوبالار، اسلامي قبول ائتميشلر و بير چوخ شرايطده اسلامي يايماق «كافرين كليساسين ييخيب، ‌يئرينه مسجد ياپماق و بان بانلاماق (اذان وئرمك)» اونلارين ووروشلاري‌نين اساس علتي كيمي سانيلير. دويوشلرده اله گلن غنيمتلردن «‌خانلار خانينا» بئشده بير (خمس) چيخيرلار. دستانلاردا كربلا حادثه‌سينه اشاره ائديلميش و اسلام مقدس سيمالاري‌نين آدي يئر به يئر تكرار ائديليرو لاكين اسلاما گؤستريلن بوتون بو ايلگي و تعصب‌له برابر، اسلامي سنتلر اونلارين آراسيندا هله درين يئر آچماييب و اونلارين قوچاقليقلاري و ماجرا دالينجا اولدوقلاري، ‌مذهبي اينانجدان داها چوخ قومي خصوصيتلردن باش آليب گلير. منتها بو ايكي خصوصيت دستانلاردا قايناييب بير ـ بيرينه قاريشميشدير.

قهرمانلار و اونلارين فرماني آلتيندا اولانلار هر يئرده توپلوم دشمنله اوز ـ اوزه گليب، چيخيلمازليغا دوشنده صاف سودان «آبدست» آليرلار، ايكي ركعت نماز قيليرلار و آدي گوركلي (مبارك) محمده صلوات گونده‌ريرلر، تا اونون بركتيندن دشمنه غالب گلسينلر. لاكين ييغينجاقلاردا و قوناقليقلاردا آغزي گئن گوپلر اورتايا گليرو ساچلاري هؤرولموش گؤزل اوزلو قيزلار حنالي اللر و نگارلي بارماقلارلا قيزيل قدحلرده بارده سونورلار. شراب ايچمك گناه ساييلماماقدان علاوه (غم توزونو اوركدن سيلمك اوچون) توصيه ائديلير.

دستانلاردا، آندلارهر جور مذهبي بويادان قيراخدادير. آند ايچمك لازم گلنده اونلار مذهبي مقدسلردن چوخ، حياتدا اونلار ايچون فايدالي شئيلره آند ايچيرلر. مثلا «قيلينجيما دوغرانيم». «اوخوما سانجيليم ».«يئر كيمي كرتيله بين».«توپراق كيمي ساورولايين».«اوغلوم دوغماسين دوغسا اون گونه وارماسين!».

بو آندلاردان علاوه دعا و القيشلاردا اؤزونه مخصوص بوياسي وار و مذهبي اؤرتودن قيراخدادير: «ساغ واريب، اسن گله سن!»،«يئرلي قاراداغين ييخلماسين!»،«گؤلگه ليجه قابا آغاجين كسيلمه سين!» «گؤركلي سويون قوروماسين!» «چاليشاندا قارا پولاد اوز قيليجين كوتلمه‌سين».

دستانلاردا قهرمانلار راحاتجا سينا دينلريندن قاييديرلار، قازانين اوغلو اوروزون دستانيندا اوروز دده‌سي‌نين يئر سيز كولوشوندن آجيغي دوتور.آتاسينا خطابا دئيير: «اگر دئمز اولسان (كولمه گي نين سبب‌ني) يئريمدن دورارام، ‌آلا گؤز ايگيتلريمي بويوما آلارام، آبخاز ائلينه گئدرم، قيزل خاچا ال باسارام . شنل گئيميش كشيشين اليني اوپه‌رم، كافرين قيزين آلارام و بير داها سنه قاييتمرام»…

ده‌لي دومرولون دستانينداكي عزرائيل و آلاهين اسلام آللاهي ايله اساسلي فرقي وار. بورادا آللاه بير عادي انساندا باش وئرن ضعفلر گوسترير. اونون اؤيولمكدن و اطاعتدن خوشلانير و اولو درگاهينا اگري باخانلاردان آجيغي گلير و اونلارين جانيني آلماغا فرمان وئرير. همين دستاندا عزرائيل عادي حالدا و آللاهين يارديمي اولمادان بير انساندان قورخور وتكجه حيله و معجزه ايله اونا غالب چيخير.

دده قورقوت دستانلاري بوتون آذربايجان خلقي دستانلاري كيمي، نظم و نثر قسملريندن يارانير. دستان نوعو آذربايجان فولكوريك خلق ادبياتينا، بوتون آل ـ الوانليغي و چوخ مضمونلولوغو ايله برابر بير اورتاق و عمومي حالتي وار، دستانلار معمولابوگون «عاشيق» آديله معروف اولان سوز قوشان و ساز چالان هنرمندلر طرفيندن ايفا ائديلير. «عاشيقلار» كئچميشده اوزان آدلانديريلير و سازلارينا «قوپوز» آدي وئريليردي .

دده قورقود دستانلاري نين نثر اسلوبو اولدوقجا ساده، آخارلي و دانيشيق ديلنيه ياخيندير. بورادا عبارتلر آهنگدار، جمله لر موزون و قيسسا دير. تاسفلر اولسون كي بورادا فرصتين آز اولدوغوندان اثرين نثريندن نمونه گتيرمك امكاني يوخدور.

دده قورقوت داستانلاريندا سازلا اوخونان شعر، وزن، ‌قافيه و هجا باخيميندان، سون دؤورلرده و بوگونكو دستانلاردا اوخونان شعردن فرقليدير. بو شعرين بيچيمي ان چوخ آزاد شعره يونه‌لير و اورادا بعضاً قافيه مصراعلارين اوللرينده يئرله‌شير.

اثرين ايستر نثر و ايسترسه ده نظمي طبيعت و حياتلا سسله‌نير و ديل راحاتجا ايسته‌ديگيني و سئوديگيني سؤيله‌يير.

دده قورقوت دستانلارينين چاپ آرزوسو، اوزون ايللرين و آيلارين آرزوسودور. بوآرزو هميشه كيتابين اصل نسخه‌سي نين اله گتيريلمه‌سي گيرووندا ايدي. بو ايش 1342 نجي گونش ايلينده باش توتدوغو درسدن و واتيكان نسخه‌لري نين فوتو زيراكسي اله گتيريلدي. حاضرلانميش علمي ـ اتقادي متن حوادثه اوغرادي و 1357 نجي ايلده اثري ايسته‌ين‌لرين ايسته گينه جواب اولاراق معمول حالدا چاپ ائديلدي و اثرين علمي ـ اعتقادي چاپي هله ده بير آرزو كيمي ياشاماقدادير.
http://www.azadtabriz.org

2

ملاحظاتي درباره كتاب دده قورقوت

فيروز منصوري

 

دده قورقوت

تركان تركيه، كشف كتاب دده‌قورقوت را از سوي يكي از شرق‌شناسان آلماني، بزرگ‌ترين كشف فرهنگ ترك ناميده و كوشش زيادي به كار بستند كه هرچه ممكن است، ‌تاريخ آن را به عقب بكشند و نيز آن را منتسب به آذربايجان نمايند.

پاره‌اي از پژوهش‌گران، تاريخ‌نوشتن كتاب را سده‌ي پانزدهم ميلادي دانسته‌اند. اما « والديز بوراق» از محققان ترك، نخستين كسي بود كه داستان‌هاي دده‌قورقود را در سال 1937 در روزنامه Duggu، منتشر كرد.

وي در پيش گفتار چاپ كتاب خطي، « آتالارسوزي» (سخن پدران)، مي‌نويسد: كتاب آتالار سوزي كه در سال 885 ق تنظيم شده، از كتاب دده قورقود قديمي‌تر است. زيرا، در كتاب دده‌قورقود از عثمانيان تعريف و تمجيد به عمل آمده و به روشني نشان مي‌دهد كه كتاب مزبور در سرزمين نوشته شده كه در آن دوره، عثمانيان آن جا را در تصرف داشته‌اند. (بعد از فتح اسلامبول در1453 م/ 832 خورشيدي)

... (Tsbudak, Velet. Atala Sőzű, T.D.K. 1936, S.3)

پژوهشكده فرهنگ و تمدن ايران ـ ديدارگاه آذرپادگان

 

ملاحظاتي درباره كتاب دده قورقوت

فيروز منصوري

 

... متن كتاب دده قورقود، 170 واژه فارسي و 350 لغت غربي دارد و به لهجه عثماني قرن شانزدهم خيلي نزديك است. در خلال داستان‌ها از چيزهايي بحث شده است كه مربوط به تشكيلات نظامي عثمانيان بوده و هيچ ربطي به
آق‌قوينلوها ندارد. و در زمان غزها اصلا، هم‌چون اصطلاحاتي وجود نداشته است.

در داستان‌هاي شماره 3 و 7 و 9 به نام‌هاي : بامسي بي رك، قازيليق قوجا اوغلويغنق و بگلي اوغلور آمره، از پيروزي بر فرمانرواي مسيحي (تاكارو) و تخريب كليساها و ايجاد مساجد بحث شده ودر پايان داستان‌ها آمده است:
« از قماش‌هاي پاكيزه و دختران زيباروي، به خان خانان بايندرخان پنجيك اختصاص دادند و بقيه را به غازيان پخش كردند.»

واژه پنجيك از اصطلاحاتي است كه بعد از تاسيس يني چريان به وجود آمده، در سال 763 هجري يكي از علماي عثماني به نام ملا قرار رستم به اتفاق جاندارلي قراخليل قاضي عسكر، سلطان مراد اول را آگاه كردند كه از اسيران و غنايمي كه در جنگ با كفار به دست مي‌آيد، مطابق شرع اسلام، يك پنجم آن به سلطان تعلق مي‌‌گيرد. از آن تاريخ از ميان اسيران غير مسلمان، جوانان 8 الي 18 ساله را انتخاب و براي خدمت به سلطان، در پادگان‌ها تعليم دادند و به نام يني‌چري يا (پنجيك اوغلاني) معروف شدند.1

لغت علوفه نيز  از اصلاحات يني‌چريان مي‌باشد به معني « دستمزد» در كتاب يني‌چريان آمده است:

يني‌چريان از بدو تاسيس‌، يوميه دو آقچه به نام علوفه (دستمزد) دريافت مي‌كردند. در قرن شانزدهم به مزد آنان يك آقچه اضافه شد و روزانه به سه آقچه ترفيع يافت. با سابقه‌ترين نفر يني‌چري در اوايل قرن شانزدهم، پنج آقچه، و در پايان قرن مذكور، روزانه هشت آقچه علوفه دريافت مي‌كردند. 2

در داستان هفتم كتاب دده قورقود، چنين مي‌خوانيم:

بش آقچه‌لو علوفه چيلري يولداش ايدين3

بش آقچه لوعلوفه جي، (سواران پنچ آقچه دستمزد) فقط در قرن شانزدهم ميلادي وجود داشتند. قبل از اين تاريخ در هيچ منبعي از « بش آقچه لوعلوفه جي» نامي برده نشده است.

در چندين جاي داستان، واژه « توپ» به ويژه « دولدوران توپ» به كار رفته است. اورخان شايق آن را به معني
« هرچيز گرد» نوشته و معني كرده‌اند.

اولا: هر چيز گرد را به گلوله‌هاي توپ مي‌توان تشبيه كرد، نه خود توپ.

 ثانيا: در قديم به توپ‌هايي كه از سر پر مي‌شدند، « دولدوران توپ» مي‌گفتند. داستان از اين اسلحه آتشين بحث مي‌كند. 4

غير از كاربرد توپ، در متن داستان، توصيه مي‌شود كه از ترقه و مواد منفجره براي ايجاد وحشت در دل دشمن، استفاده كنند.

« يوز آدام سچيلون ترقه چاتلادين، اوغلاني كوركودون...» (ص 121 شايق) « يوز آدام سيچليب تاراقا چاتلا دين، اوغلاني قورخودن، اوغلان قوش اوركلي اولور،  ميدني قويار، قاچار.» (ص 179 م.ع.فرزانه)

آيا اوغوزها در قرن 11 ميلادي، مواد منفجره و وسايل ترقه براي ايجاد ترس و وحشت داشتند؟

در سومين داستان كتاب دده قورقود، چنين مي‌خوانيم:

بزرگان لاريول يراقين گوروب يولاگيرديلر، گجه گوندوز يور توپ استانبولاگلديلر. (شايق 32) « بازرگانلار دخي گجه گوندوز يولارگيرديلر، استانبولاگلديلر.» ( ص 59 فرزانه)

شهر استانبول تا زماني كه در دست دولت بيزانس بود، قسطنطنيه نام داشت. در 29 جمادي الاول 857 Ú . (29 مه 1453) سلطان محمد فاتح بر اين شهر پيروز شد و از اين تاريخ استانبول ناميده شد. دايره‌المعارف اسلامي (چاپ تركيه) اشعار مي‌دارد:

توركلر استانبولون تاريخي و اسمي ايله بالخاصه شهرين فتحيندن صونرايلگي لنمشلردر.5

ترجمه: تركان با اسم و تاريخ استانبول، بعد از فتح آن شهر (587 Ú .) رابطه و آشنايي پيدا كرده‌اند. اوغوزهاي
ماورا
@ تركستان، چگونه قبل از ]1453 م[ ، اسم شهر را در داستان‌هاي خود « استانبول» به كار بردند؟ تازه سال‌هاي سال و دهه‌ها طول ‌كشيد تا اين كه اسم و اصطلاح جديد، پس از تداول عام و شهرت تام، در داستان‌هاي عاميانه مردم جاي پيدا كند و زبانزد شود.

همين طور است اطلاعات مربوط به كليساي « اياصوفيه» و كشيش‌هاي آن كه در داستان سالورقازان و فرزندش اوروز، از آن ياد شده كه در نهايت كليسا را تخريب نموده، مسجد بنا كردند.6 در صورتي كه مي‌دانيم كليساي اياصوفيا خراب نشده ولي به مسجد تبديل شده است. آن هم نخستين بار به وسيله سلطان محمد فاتح.

در حكايت شماره 11، غازان خان چنين خودستايي مي‌كند:

« آق حصار قلعه سنين برجني ييكديم.» (شايق 138، فرزانه 204). به تعريف دانشنامه ايران و اسلام، آق حصار ـ نام چند شهر است:

« 1ـ معروف‌ترين آن‌ها آق حصار واقع در آناطولي غربي است... در دوره‌هاي قديم و عهد روميان به نام « تياترا» خوانده مي‌شد، و نام تركي جديد آن به مناسبت دژي است كه برتپه‌اي نزديك آن وجود دارد. تركان عثماني آن را در 784 Ú . 1382 م تصرف كردند.» براي آگاهي از ديگر آق حصارها، به دانشنامه ايران و اسلام مراجعه نمايند.

شهرها و مواضع تاريخي كه در قرن 14 و 15 ميلادي نام‌گذاري شده و هويت يافته‌اند، آيا مي‌توانند در قرن 11 ميلادي، در داستان‌هاي اوغوز جاي گيرند و افاده مقصود نمايند؟

اين كه نوشته شده: « كتاب دده قورقود علي لسان طايفه اوغوزان» درست نيست و عنوان غير واقع و ساختگي است. به دليل اين كه: از لسان اوغوزان دو كتاب معروف « كوتاد غوبيلگي» و « ديوان لغات الترك» كاشغري را در دست داريم. نمونه‌هايي از ضرب‌المثل‌هاي كتاب اخير را ارائه مي‌نمايد:

آذن كشي نانكي ننك سانماس = مال ديگري، اموال محسوب نمي‌شود.

تاغغ اقرقين اكماس، تنكزني قيغقن بكماس = كوه با كمند كم نمي‌شود،‌دريا با قايق از بين نمي‌رود.

ارسك اركاتكماس، ايوك اوكاتكماس = زن مرد دوست، به شوهر نمي‌رسد، شخص شتابزده به خانه

يراق ييرساون آرقش كلدرور = خبر جاي دور، را كاروان مي‌آورد.

بش ارنكاك توز ارماس = پنج انگشت يكي نمي‌شود.

امكلك اراغت كساكجي بلار= زن شيرده، با اشتها مي‌شود.

اسقمشاساقغ غمغ سووكرنور = تشنه را، سرآب سراسر آب مي‌نمايد.

آج ايوك تق تلك = گشنه شتابزده، سير صبور مي‌شود.

توغاج خانك ترقوسي تليم تنكلامب بجماس = خاقان چين ابريشم زياد دارد ] اما [ گز نكرده نمي‌برد.

يلنكق منككو ترلماس، سين قاكرب كروتيماس = انسان زندگي ابد نمي‌كند، به قبر وارد شد برنمي‌گردد.

تمو قبغن آچار تفاز = در جهنم را، پول باز مي‌كند. 7

ديوان لغات الترك، سراسر با اين نوع لفظ و لغات تدوين شده است. هرگاه محمود كاشغري آن‌ها را به عربي ترجمه نمي‌كرد، ‌امروزه هيچ كس قادر به فهم آن نبود. در تركيه هم همين كتاب را از روي متن عربي در سه جلد به تركي استانبولي برگردانده‌اند. كتاب دده قورقود هم هرگاه به لسان اوغوزان مي‌بود، بي‌شك مي‌بايست با همين الفاظ و عناوين و سياق نوشتاره تنظيم مي‌شد. در صورتي كه واژه‌هاي فارسي ناب (حتي عربي ازطريق فارسي) در اين كتاب به حد فراوان آورده شده است. مثلا: آدينه، آبدست، شبچراغ، شبكلاه و شاهباز ـ خرد، خرم، گاه، گور، گرز، نگار، ناگاه و ناكس ـ پاس، پاينده، ساروان، سايه‌بان، سرموزه و سرور ـ چاك، چابك، كمال و جمال، زير و زبر، زخم، زندان، آزاد، ارزان و صدها لغت ادبي و اصطلاحات جغرافيايي فارسي ديگر...

در داستان « قاضيلق قوجا اوغلي» آمده است : يگنك به بايندر گفت « به من لشكر سپار و مرا به قلعه‌اي كه پدرم زنداني است، بفرست.»

بايندرخان 24 سنجاق بيگي (فرماندار) را احضار كرد. بايندرخان بويوردي: ايگر مي‌دورد سنجاق بيگي گلسين، ديدي (فرزانه 151 ـ 152)

سنجاق بيگي، از اصطلاحات تقسيمات كشوري عثماني بوده كه در قرن‌هاي نهم و دهم هجري ترتيب و تشكيل يافته بود. در اين باره « تاريخ امپراتوري عثماني» نوشته « وين ووسينچ»، اخبار مي‌كند:

تا سال 1517، امپراتوري عثماني از نظر اداري و نظامي به دو منطقه (بيلر بيليك‌هاي آناطولي و روم ايلي) تقسيم شده بود. پس از آن كه امپراتوري گسترش يافت، مناطق تازه‌اي به نام « بيلر بيليك»، «ولايت» و « پاشالك» بدان افزوده گشت. در سده‌ي شانزده، نه بيلربيليك وجود داشت كه هر يك به دست استانداري مي‌گشت... هر استاني به دو شهرستان (سنجاق) تقسيم مي‌شد و هر شهرستان فرمانداري به نام « سنجاق بيگي» داشت. (ص 27 و 28)

در داستان‌هاي دده قورقود، از چپاول و يغماي مهاجمان سوار به نام « آكينجي» سخن رفته است. (فرزانه ص 139 ـ 183 ـ 184). سواران آكينجي از زمان سلطان با يزيد دوم در تشكيلات نظامي عثمانيان جاي گرفته و ماموريت داشتند قبل از ورود اردوي عثماني، به شهرهاي مرزي يورش برده و آبادي‌ها را ويران و با ايجاد رعب و وحشت قواي دشمن را تضعيف نمايند.

اين اصطلاحات نظامي و اداري، از كتاب‌هاي قرن شانزدهم ميلادي اخذ و اقتباس، و به داستان برساخته دده‌قورقود وصل و التباس شده است.

در داستان دلي دومرول آمده است: « آلتون گوموش پول گركسه، اونا خبرجليك اولسون» (فرزانه 122ـ شايق 79)

در حكايت زنداني شدن سالورقازان هم مي‌خوانيم: « آقچه گتيرديلر، پول در ديديم. قيزيل آلتون گتير ديلر باقر دردريديم.» (فرزانه 204 ـ شايق 138)

در « فرهنگ بزرگ تركي» چاپ آنكارا و لغت‌نامه دهخدا، واژه پول ماخوذ از لغات  Qublus يوناني معني شده و فلوس را شكل عربي آن معرفي كرده‌اند. كلمه پول تا قرن هشتم هجري در ادبيات و آثار فارسي هم به كار نرفته، نخستين بار اين واژه‌ در اشعار مولانا جلال‌الدين رومي ارائه و ابراز شده است.

فرهنگ معين، واژه پول را « قطعه‌اي از طلا، نقره، مس يا فلز ديگر كه از طرف دولت سكه زده مي‌شود» معني مي‌كند. در كتاب دده قورقود از سكه‌هاي طلا و نقره (آلتون گوموش پول) سخن رفته و در خيلي از صفحات آلتون آقچه (آقچه طلا) هم درج شده است.

قديمي‌ترين اشاره به لغت « آقچه» در ديوان خاقاني و تاريخ راحه‌الصدور ابن‌رواندي ديده شده است. ابن‌فضلان سكه‌هاي غزان را دينار مسيبي نوشته. جيهاني نيز نقدهاي بخارا، مركز امارات و تجارت ماورا@النهر را شرح داده است: « نقدهاي آن درم است به زر خريد و فروخت كمتر كنند. درم را ايشان غطرفي خوانند و آن سيمي است از آهن و روي و مس و سرب و اين سيم، جز در عمل بخارا روان نباشد. (اشكال العالم، ص 185)

بدين ملاحظات، سكه طلايي به نام « پول» در تاريخ سابقه ندارد. آلتون آقچه هم از اصطلاحات ديواني سده‌هاي اخير مي‌باشد. هيچ‌كدام آن‌ها، ‌از نفوذ غزان چادرنشين در گوشه شمالي تركستان نبوده است.

آخرين تفحص در كتاب دده‌قورقود را با بررسي لغت « شاپكا» به پايان مي‌برد:

گفت و شنود قانلي قوجا اوغلي قان تورالي با تكور طرابوزان:

قانتورالي گلدي، قاراشاپقالو تكورا سلام وئردي. تكور عليك آلدي. (فرزانه 133 ؛ شايق 87)

ترجمه: قانتورالي آمد، به تكور (تكاور) شاپكاسياه سلام كرد.

سرپوش لبه‌دار و معروف اروپاييان، در فرانسه و انگلستان شاپو ناميده مي‌شود. در كشورهاي شرق اروپا به ويژه در روسيه اين كلاه به شاپك‌ها اشتهار دارد. دده‌قورقود، اوغوز تبار هزار سال پيش، سهل است و حتي اعراب و ايرانيان و ترك‌هاي آناطولي هم تا قرن هيجدهم ميلادي، نام اين كلاه را نمي‌دانستند و بر زبان نياورده‌اند. هرگاه ديده هم باشند آن را « كلاه فرنگي» يا به تحقير « كلاه لگني» مي‌گفتند...

 

پي‌نوشت‌ها

1- Kocˆu, Rešad. Ekrem Yerniceriler, Istanbul, 1964, S : 15.

- Uzuncˆaršcli; Ismail, Hakki. Kapukulu Ocaklari, Ankara, T. T. K. B, 1946, S : 6-8.

2- Kocu. R. E. Ibid. S : 97.

3- Orhan, Šaik. Op. Cit, S : 101.

فرزانه. م.ع. دده‌قورقود. انتشارات فرزانه، تهران: 1358 ، ص 153.

4- Orhan, Saik, Op. Cit. S: 3, 103, 136.

م. فرزانه. ماخذ قبلي ، ص 20، 55، 155، 201.

ذيل ماده                                                                       5- Islam Arsiklopedisi. Cilt: 5, S:1143, "Istanbul".                6- Othan, Saik. Op. Cit. S:140-141

فرزانه. م. ماخذ قبلي، ص 206 و 207.

7ـ نجيب عاصم.« اسكي ساولر» دارالفنون ادبيات فاكولته سي مجموعه سي. استانبول تاسيس 1338Ú . ق شماره 2 ، ص 153 تا 502 در چهار شمار.

http://www.azargoshnasp.net/recent_history/atoor/dedeqorqod.htm

چاپ کنید

بازگشت به صفحه نخست

تماس و ارسال مطالب تماس با سردبیر درباره ما
توجه: بازانتشار مطالب با پیوند آن و نام بردن نشانی مجاز است و برای موارد اختصاصی مشروط به گرفتن اجازه کتبی از سر دبیر می باشد